«لغت نامه دهخدا»
[رِ] (اِخ) ابن عبدالله بن ابی ربیعه(1)ذی الرمحین، ابن مغیره بن عبدالّله بن عمروبن مخزوم مخزومی قرشی. ملقب به قباع. پدر او موسوم به بجیر بود و پیغمبر (ص) او را عبدالله نامید و عبدالله از دست ابی بکر و عثمان عمل یمن یافته بود و مادر حارث دختر ابرههء حبشی، و بدین عیسی بود. حارث صحابی و محدث است و از پیغمبر روایت دارد و در اینکه روایت او بسماع از آن حضرت باشد بعضی را تأمل است. او از عمر و عائشه و ام سلمه روایت کند و ابن سعد وی را در طبقهء اولی کسانی که از عمر روایت کرده اند آرد. زهری و طبقهء او از حارث روایت کنند. یحیی بن معین حارث را از تابعین مکه داند و ابن سعد در ترجمهء حال او آرد که وی مردی خطیب و عفیف بود و چون مادر او حبشی بود رنگی مائل بسیاهی داشت. صاحب تاج العروس آرد که حارث در زمان عمر ولایت جند داشت و چون از حصر عثمان آگاه شد بیاری او شتافت و در راه از چارپا بیفتاد و بمرد ولی صحت این قول معلوم نیست چه در تواریخ آمده است که حارث از دست عبدالله بن الزبیر ولایت بصره و خراسان و سیستان یافت و در خلافت عبدالملک بن مروان برسولی پیش او رفت و او را با وی قصه ای است در باب سماع. عبدالله بن الزبیر از عائشه در باره بناء کعبه، که در تاریخها مسطور است و در خصوص ملقب شدن او به قباع، که پیمانه ای است بزرگ، گویند که چون ولایت بصره یافت و بدان جا شتافت قباع را پیمانهء آنها قرار داد(2) یا بقولی مردم بصره این پیمانه را پیش او بردند. و این چند بیت، که خطاب بعبدالله بن الزبیر است، و صاحب اغانی آنها را از عمر بن ابی ربیعه داند، و حافظ و ابن عساکر و دیگران آنها را به ابی الاسود دؤلی نسبت کنند، دربارهء حارث گفته شده است: امیرالمؤمنین جزیت خیراً ارحنا من قباع بنی المغیره حمدناه ولمناه فاعیا علینا ما یمرلناه مریره. سوی ان الفتی نکح اکول و سهاک مخاطبه کثیره کانا حین منیاه اطفنا بضبعان تورط فی حفیره. و چون ابن الزبیر این اشعار بشنید حارث را که یک سال حکومت کرده بود عزل کرد. و نیز ابوذؤیب در حق حارث گوید: سحب الشوارب لایزال کانه عبدلاَِل ابی ربیعه مشنع. و نیز شاعری راجع بدو گفته است: احارث داری مرتین هلم منها و کنت ابن اخت لاتجار غوائله و انت امری ء بطحاء مکه لم یزل بها منکم معطی الجزیل و فاعله. گویند که مردی از موالی زنی از عرب بحبالهء نکاح در آورد حارث میان آن دو جدائی افکند و قسمتی از خانهء مرد را ویران کرد. آن مرد پیش ابن الزبیر شد و گفت: هذا مقام مطرد هدمت مساکنه و دوره و شی ء علیه عداته ظلما فعاقبه امیره فی ان شربت نجم ما کان حلا فیه غدیره. ابن زبیر بحارث نوشت که زن را بشوهر بازدهد. گویند مردی بنام مره، از بنی تمیم، راه می برید حارث او را بگرفت و تازیان�� زد، آن مرد گفت: عمدت فعاقبت امراً کان ظالماً فالهب فی ظهری القباع و اوقدا سیاطا کاذناب الکلاب و شرطه مقالیس راعوا مسلما متهودا. و گویند که همین مره وقتی شکایت پیش حارث برد و گفت: أحار تفهّم فی القضاء فانه اذا ما الامام جار فی الحکم اقتدا فانک موقوف علی الحکم فاحتفظ ومهما تصیر الیوم تدرک به غدا وانی مما ادرک الامر بالانا و اقطع فی رأس الامیر المهندا. حارث او را گفت: «والله لاقطعنه فی راسک قبل ان تقطعه فی راسی» و فرمود او را بزندان بردند و کسی را واداشت که او را بقتل رساند. بغوی بنقل از هارون حمال او را در زمرهء صحابه آرد و ابن حجر گوید او را صحبت و حتی رؤیت نیست چه پدر او در حبشه زاده است. (؟) بخاری و ابن سعد و ابن حبان او را در شمار تابعین آرند. رجوع به البیان والتبیین ج 1 ص 122 و 169 و عیون الاخبار ج 2 ص 171 و ج 3 ص 35 و تاریخ سیستان ص 105 و ص 607 و تهذیب تاریخ ابن عساکر چ شام ج 3 صص 447 - 450 و کتاب الاصابه چ مصر سنهء 1323 ج 2 ص 72 و ص 73 و تاج العروس و منتهی الارب در کلمهء قباع، شود. (1) - در تهذیب تاریخ ابن عساکر عبداللّه بن ربیعه آمده. (2) -در البیان والتبیین آمده است: «انما سمی بالقباع لانه اتی بمکیال لأهل المدینه فقال ان هذا المکیال القباع فسمی به والقباع الواسع الرأس.