«لغت نامه دهخدا»
[رِ] (اِخ) ابن کلده بن عمروبن ابی علاج(1)بن ابی سلمه بن عبدالعزی بن غمره بن عوف بن قسی ثقفی مکنی به ابی وائل از مردم طائف، از بطن ثقیف، مولای ابوبکره ثقفی طبیب مشهور عرب. وی معاصر رسول (ص) بود و طبّ را در ایران، در بیمارستان جندی شاپور، آموخت و گویند دوبار به ایران آمد و در این مملکت بطبابت پرداخت و بعض بزرگان ایرانی را معالجه کرد و از این راه مالی بدست آورد و گویند سمیه مادر زیاد کنیزک دهقان زندورد بود از ناحیت کسکر، و این دهقان بیمار شد و حارث بن کلده ثقفی طبیب وی را معالجت کرد و شفا پذیرفت، پس سمیه را بطبیب بخشید(2) و سمیه در خانهء وی ابابکره را که نفیع نام داشت، بزاد و حارث نفیع را بفرزندی خویش نشناخت و باردیگر پسری بزاد بنام نافع. او را نیز بفرزندی نگرفت. و به آخر حارث سمیه را به غلام رومی خود موسوم به عبید بزنی داد و سمیه زیاد را در خانهء عبید بزاد، گویند حارث اسلام آورد گروهی او را از صحابه شمرده اند و بعضی در اسلام او تردید کرده اند و مواردی را که رسول (ص) بیماری پیش او فرستاده و یا او را بمعالجهء بیماری خوانده است دال بر جواز استعانت از اهل ذمه در معالجات شمرند. ابو داود از طریق بن ابی نجیح از مجاهد و او بنقل از سعدبن ابی نجیح از مجاهد و او بنقل از سعدبن ابی وقاص روایت کند که سعد گفت وقتی بیمار شدم پیغمبر(ص) بعیادت من آمد و فرمود: «انک مفئود ائتِ الحارث بن کلده اخا ثقیف فانّه یتطبب». ابن منده، از طریق اسماعیل بن محمد بن سعد آرد که محمد از پدر خود روایت کرده است که چون سعد بیمار شد پیغمبر(ص) به عیادت او شد. و فرمود: انی لارجو ان یشفیک الله. ثمّ قال للحارث بن کلده عالج سعداً ما به(3) اخبار و سخنان حارث در حکمت و طب بسیار است. جوهری در صحاح گوید: عمر حارث بن کلده طبیب عرب را، پرسید «ماالدّواء؟» حارث گفت «الأزم» یعنی الحمیه. و بعضی گویند که معاویه از او پرسید «الطب یا حارث؟» حارث گفت «الاُزم یا معاویه» یعنی الجوع. و او را معالجات بسیار است و بعادات عرب و آنچه از داروها بدان احتیاج داشتند دانا بود. حارث برسولی نزد کسری انوشیروان شد و چون بار یافت، کسری او را گفت. کیستی؟ گفت: «انا الحارث بن کلده الثقفی». کسری گفت شغل تو چیست؟ حارث گفت: «الطب» کسری پرسید: از قوم عرب باشی؟ حارث گفت: «نعم من صمیمها و بحبوحه دارها» کسری گفت: عرب بدان نادانی و کم خردی و بدخوراکی پزشک را چه کنند؟ حارث گفت: ایها الملک اذا کانت هذه صفتها کانت احوج الی من یصلح جهلها و یقیم عوجها و یسوس ابدانها و یعدل امشاجها فان العاقل یعرف ذلک من نفسه و یمیز موضع دائه و یحترز عن الادواء کلها بحسن سیاسته لنفسه». کسری گفت: چگونه رنج معالجت را تحمل کنند و آنان اگر با حلم بودند بجهل منسوب نمیشدند. حارث گفت: «الطفل یناغی فیداوی والحیه ترقی فتحاوی. ثم قال ایها الملک العقل من قسم الله تعالی قسمه بین عباده کقسمه الرزق فیهم فکل من قسمته اصاب و خص بها قوم و زاد فمنهم مثر و معدم و جاهل و عالم و عاجر و حازم و ذلک تقدیر العزیز العلیم.» کسری را از سخن او خوش آمد و بپسندید و گفت: کدام یک از اخلاق و سجایا و روشهای عرب را میستائی و آن را می پسندی؟ حارث گفت: «ایها الملک لها انفس سخیه وقلوب جریه و لغه فصیحه والسن بلیغه و انساب صحیحه و احساب شریفه یمرق من افواههم الکلام مروق السهم من نبعه الرام. اعذب من هواءالربیع و الین من سلسبیل المعین مطعموا الطعام فی الجدب و ضاربوا الهام فی الحرب لایرام عزهم و لایضام جارهم ولا یستباح حریمهم ولا یذل کریمهم و لایقرون بفضل للانام الا للملک الهمام الذی لا یقاس به احد ولا یوازیه سوقه و لا ملک.» کسری روی بنزدیکان کرد و گفت مردی است راجح و قوم خود را مادح و بفضیلت آنان ناطق و در آنچه گوید صادق و خردمند آزموده چنین باشد. پس او را بنشستن اجازت فرمود و گفت دانش تو در طب به چه پایه باشد؟ حارث گفت: «ناهیک». کسری فرمود: اصل طب چه باشد؟ حارث گفت: «الازم» کسری گفت: ازم چه باشد؟ حارث گفت: «ضبط الشفتین والرفق بالیدین». کسری گفت: راست گفتی اکنون بگو که درد سخت کدام است؟ حارث گفت: «ادخال الطعام علی الطعام هو الذی یفنی البریه و یهلک السباع فی جوف البریه». کسری گفت: راست گفتی بگو که پایه و مایهء دردها چیست؟ حارث گفت: «هی التخمه ان بقیت فی الجوف قتلت و ان تحللت اسقمت». کسری فرمود: راست گفتی اما در باب حجامت چه گوئی؟ حارث گفت: «فی نقصان الهلال فی یوم صحو لاغیم فیه والنفس طیبه والعروق ساکنه لسرور یفاجئک و همّ یباعدک». کسری گفت: در باب گرمابه رفتن چه گوئی؟ حارث گفت: «لا تدخله شبعاناً ولا تغش اهلک سکراناً ولا تقم باللیل عریاناً ولا تقعد علی الطعام غضبانا وارفق بنفسک یکن ارخی لبالک و قلل من طعامک یکن اهنأ لنومک» کسری گفت: در باب دارو چه گوئی؟ حارث گفت: «مالزمتک الصحه فاجتنبه فان هاج داء فاحسمه بما یردعه قبل استحکامه فان البدن بمنزله الارض ان اصلحتها عمرت وان ترکتها خربت». کسری فرمود: در باب شراب چه گوئی؟ حارث گفت: «اطیبه اهناه و ارقه أمراه و اعذبه اشهاه لا تشربه صرفاً فیورثک صداعاً و یثیر علیک من الادواء انواعاً». کسری گفت: کدام یک از گوشتها پسندیده تر است حارث گفت: «الضأن الفتی، اسمنه و ابذله والقدید المالح مهلک للآکل و اجتنب لحم الجزور والبقر(4)». کسری فرمود: در باب میوه ها چه گوئی؟ حارث گفت: «کلها فی اقبالها و حین اوانها و اترکها اذا ادبرت و ولت و انقضی زمانها و افضل الفواکه الرمان والاترج و افضل الریاحین الورد والبنفسج وافضل البقول الهندباء والخس». کسری فرمود که در آشا��یدن آب چه گوئی؟ حارث گفت: «هو حیاه البدن و به قوامه ینفع ما شرب منه بقدر الحاجه و شربه بعدالنوم ضرر افضله أمراه وارقه اصفاه و من عظام انهار البارد الزلال لم یختلط بماءالآجام و الآکام ینزل من صرادح المسطان و یتسلسل عن الرضراض و عظام الحصی فی الایفاع». کسری گفت: مزهء آن چه باشد؟ حارث گفت: «لا یوهم له طعم الا انه مشتق من الحیات». کسری پرسید که رنگ آن کدام است؟ حارث گفت: «اشتبه عن الا بصارلونه لانه یحکی لون کل شی ء یکون فیه». کسری فرمود: مرا بگوی که اصل انسان چه باشد؟ حارث گفت: «اصله من حیث شرب الماء یعنی رأسه». کسری فرمود آن روشنی که در چشم است چیست؟ حارث گفت: «مرکب من ثلاثه اشیاء فالبیاض شحم والسواد ماء والناظر ریح» کسری گفت: بنیاد بدن مردم بر چند طبیعت استوار است؟ حارث گفت: «علی اربع طبائع: المره السودا و هی بارده یابسه والمره الصفراء و هی حاره یابسه والدّم و هو حار رطب و البلغم و هو بارد رطب». کسری فرمود چرا بر یک طبیعت نباشد؟ حارث گفت: «لو خلق من چ واحد لم یأکل و لم یشرب و لم یمرض و لم یهلک». فرمود اگر بر دو طبیعت پایدار بود چه میشد؟ حارث گفت «لم یجز لانهما ضدان یقتتلان» فرمود: اگر سه بودی چه بودی؟ حارث گفت: «لم یصلح موافقان و مخالف، فالاربع هو الاعتدال والقیام». انوشیروان گفت: سرد و گرم را با جمال بیان کن: حارث گفت: «کل حلو حار و کل حامض بارد و کل حریف حار و کل مر معتدل و فی المر حار و بارد.» کسری پرسید: بهترین چیزی که مره سودا بدان درمان شود کدام است؟ حارث گفت: «کل حار لین». فرمود درمان زرداب (مره الصفراء) با چیست؟ گفت: «بکل بارد لین». پرسید: بلغم را چه دارو باشد؟ گفت: کل حار یابس». پرسید: در درمان خون چه گوئی؟ گفت: «اخراجه اذا زاد، و تطفئته اذا سخن بالاشیاء البارده الیابسه». پرسید: در درمان بادها چه گوئی؟ گفت: «بالحقن اللینه والادهان الحاره اللینه». کسری فرمود: حقن اجازت دهی؟ حارث گفت: «نعم قرأت فی بعض الکتب ان الحقنه تنقی الجوف و تکسح الادواء عنه، و عجبت لمن احتقن کیف یهرم او یعدم الولد، و ان الجاهل کل الجاهل من اکل ما قد عرف مضرته، فیؤثر شهوته علی راحه بدنه». پرسید: پرهیز باشد؟ گفت: «الاقتصاد فی کل شی ء فأنه اذا اکل فوق المقدار یضیق علی الروح ساحتها و یسد مسامها». پرسید: در باب آمیزش با زنان چه گوئی؟ گفت: «کثره غشیانهن ردی ء، و ایاک و اتیان المرأه المسنه(5) فانها کالشن البالی تجذب قوتک و تسقم بدنک ماؤها سم قاتل و نفسها موت عاجل، تأخذ منک الکل ولا تعطیک البعض و علیک باتیان الشباب فان الشابه ماؤها عذب زلال و عناقها(6) غنج و دلال، فوها بارد و ریقها عذب و ریحها طیب و هنها ضیق(7) تزید قوه الی قوتک و نشاطاً الی نشاطک». کسری: پرسید کدام زن دلخواهتر و دیده از دیدن او شادان تر باشد؟ حارث گفت: «اِن اَصبتها المدیده القامه العظیمه الهامه(8) واسعه الجبین، قنواء العرنین، کحلأ لعساء صافیه الخد، عریضه الصدر، ملیحه النحر، فی خدها رقه و فی شفتیها لعس، مقرونه الحاجبین ناهده الثدیین، لطیفه الخصر و القدمین، بیضاء فرعاء، جعده عضه بضه، تخالها فی الظلمه بدرا زاهراً تبسم عن اقحوان و عن مبسم کالارجوان کانها بیضه مکنونه الین من الزبد و احلی من الشهد و انزه من الفردوس والخلد و ازکی ریحاً من الیاسمین و الورد تفرح بقربها و تسرک الخلوه معها: گویند کسری چنان بخندید که شانه های او بحرکت آمد، کسری او را پرسید: در کدام وقت آمیزش با آنان نیکوتر باشد؟ حارث گفت: «عند ادبار اللیل یکون الجوف اخلی والنفس احداً والقلب اشهی والرحم ادفی». کسری گفت: آمیزش با ایشان در کدام وقت لذیذتر و طربناک تر است؟ حارث گفت: «نهاراً، یزیدک النظر انتشاراً» و در عیون الانباء آمده است: «فان اردت الاستمتاع بها نهاراً تسرح عینک فی جمال و جهها و یجتنی فوک من ثمرات حسنها و یعی سمعک من حلاوه لفظها و تسکن الجوارح کلها الیها». انوشیروان او را گفت: آفرین بر تو اعرابی باد. از دانش و هوش و فهم بهره مندی و در میان احمقان بعلم مخصوص باشی. پس او را عطا فرمود و صلت داد و حوائج او برآورد و گفتار او را نوشتن فرمود. الواثق باللّه در کتاب «بستان» خود آرد که حارث بن کلده بر گروهی بگذشت که در آفتاب بودند، گفت علیکم بالظل فان الشمس تنهج الثوب و تنقل الریح و تشحب اللون و تهیج الداء الدفین. از سخنان اوست: المعده بیت الداء(9)والحمیه رأس الدواء و عودوا کل بدن ما اعتاد(10) عبدالرحمن بن ابی بکره گوید که حارث بن کلده اَطبّ عرب و این سخنان از اوست: من سرّه البقاء و الابقاء فلیباکر الغداء(11)و لیخفف الرداء و لیقل غشیان النساء(12). حرب بن محمد از پدر خود روایت کند که حارث گفت «اربعه اشیاء تهدم البدن الغشیان علی البطنه و دخول الحمام علی الامتلاء و اکل القدید و مجامعه العجوز. داودبن رشید از عمروبن عوف روایت کند که گفت چون حارث محتضر گردید اطرافیان او را گفتند ما را وصیتی کن که پس از تو آن را بکار بندیم. حارث گفت: لا تتزوجوا من النساء الا شابه و لا تاکلوا الفاکهه الاّ فی اوان نضجها ولا یتعالجن احد منکم ما احتمل بدنه الداء و علیکم بالنوره فی کل شهر فانها مذیبه للبلغم مهلکه للمره منبته للحم. و اذا تغدی احدکم فلینم علی اثر غدائه و اذا تعشی فلیخط اربعین خطوه. و نیز از سخنان اوست: دافع بالدواء ما وجدت مدفعا ولا تشربه الامن ضروره فانه لا یصلح شیئاً الا افسد مثله. درباب یکی از معالجات عجیبهء حارث چنین روایت شده: سلیمان بن جلجل از حسن بن تحسین و او از سعیدبن الاموی و سعید از عم خود محمد بن سعید و او از عبدالملک بن عمیر ر��ایت کند که گفت: دو برادر بودند، در قبیلهء ثقیف که رشتهء دوستی و الفت میان ایشان مستحکم بود، بزرگتر بسفری خواست رفت، زن خود ببرادر کوچک سپرد و راه خویش پیش گرفت. برادر را چون نظر بر زن برادر افتاد شیفته و دلباختهء او گردید و بیمار شد. چون برادر بزرگ از سفر بازگشت پزشکان را بخواند. کسی درد او ندانست تا حارث را بیاوردند چون بیمار را بدید گفت: «اری عینین محتجبتین و ما ادری ما هذا الوجع و سأجرب فاسقوه نبیذاً» چون شراب در او کارگر شد این اشعار خواندن گرفت: الا رفقا الا رفقاقلیلا ما اکوننه الما بی الی الابیات بالخفیف ازرهنه غزالا(13) مارایت الیوم فی دور بنی کنه اسیل الخد مربوبوفی منطقه غنه(14) حارث را گفتند: «انت اطب العرب»: حارث گفت او را باز شراب دهید. بیمار چون شراب را بخورد و سرمست تر گردید این ابیات بخواند: ایها الجیره اسلمواو قفواکی تکلموا و تقضوا لبانهو تحیوا و تنعموا(15) خرجت مزنه من البحر ریا تجمجم هی ما کنتی و تزعم انی لهاحم. گویند که برادر بزرگ زن را طلاق داد تا برادر کوچک او را بزنی گیرد. برادر کوچک سوگند خورد که چنین کار هرگز نکند. و از درد عشق بمرد. حارث را در زمرهء شعراء نیز آورده اند و گویند او را دیوانی است مشروح، و در عقدالفرید آمده که در یوم الحریره، حارث بن کلدهء ثقفی این اشعار بگفت: ترکت الفارس البذاخ منهم تمج عروقه علقا عبیطا دعست بنانه بالرمح حتی سمعت لمتنه فیه اطیطا لقد ارویت قومک یاابن صخر وقد جشمتهم امراً شطیطا و کم اسلمت منکم من کمی جریحاً قد سمعت له غطیطا. گویند حارث نواختن عود نیز می توانست و این هنر در ایران و یمن آموخت و گویند او را کتابی بود بنام«محاوره فی الطب» شامل محاورهء او با انوشیروان. بعضی را عقیده این است که حارث تا روزگار معاویه بزیست و در سنهء 50 ه . ق. وفات کرد و برخی گویند که که حارث با ابوبکر غذائی زهرآلود از دست جهودی، بخورد و ابوبکر را گفت در این غذا زهر بود که پس از یک سال بکشد و چنین شد و حارث در روز وفات ابوبکر زندگی را بدرود گفت.(16) صاحب مجمل التواریخ والقصص آرد که: «چنین روایتست که جهودی ابوبکر را مهمان داشت و حارث بن کلده الطبیب باوی بود، و برآنچ پیش آوردند همی خوردند، حارث چون لقمه بدهن اندر نهاد و طعم یافت بینداخت و گفت اندر این طعام زهر است و تایک سال بکشد، و همچنین بود، سال دیگر روز چهارشنبه(17)بیست و دوم ماه جمادی الاخر سال سیزدهم بوبکر فرمان یافت رحمه الله علیه» رجوع به عقدالفرید چ محمد سعیدالعریان ج 5 ص 18 و 289 و 290 و ج 6 ص 109 و ج 7 ص 312 و ج 8 ص 17 و 18 و صص 87 - 93 و طبقات الامم قاضی صاعد اندلسی چ بیروت ص 47 و مجمل التواریخ والقصص ص 269 و 270 و 295 و تاریخ الحکماء قفطی چ لیپزیک صص 161 - 162 و عیون الانباء فی طبقات الاطباء ج 1 صص 109 - 113 و تاج العروس و حبیب السیر جزو 4 ج 1 ص 160 و قاموس الاعلام ترکی و الاعلام زرکلی و ترجمهء ابن البیطار لکلرک ج 1 ص 206 و عیون الخبار ج 2 ص 65 و ج 3 ص 218 و 272 و ج 4 ص 132 و بلوغ الارب آلوسی ج 3 ص 328 و 329 و 332 و 333 و 334 و 337 شود. (1) - در تاریخ الحکماء قفطی «عمروبن علاج» آمده است. (2) - در عقدالفرید آمده است که حارث طبیب معالج ابوالخیربن عمرو کندی بود وابوالخیر سمیه را بحارث بخشید. (3) - قول قفطی در تاریخ الحکماء در باب قصهء معالجهء حارث سعدبن ابی وقاص را با عبارات مذکوره اختلاف دارد، اینچنین: قال سعد«مرضت (در کتاب تاریخ البیمارستانات فی الاسلام، که از ج2 تخریج الدلالات السمعیه، نقل شده: مرضت مرضاً) فاتانی النبی صلعم یعودنی فوضع یده بین یدیّ (در تاریخ البیمارستانات بنقل از ج 2 تخریج الدلالات السمعیه، ثدیی) حتی وجدت بردها علی فوادی فقال انک رجل مفئود ائت الحرث بن کلده اخا ثقیف فانه یتطبب فمره فلیأخذ سبع تمرات فلیجأهن بنواهن و لیلدک بهن. رواه صدقه المروزی عن ابی عیینه و روی محمد بن اسحاق عن اسماعیل بن محمد بن سعدبن ابی وقاص عن ابیه، قال: «مرض سعد و هو مع رسول صلعم فی حجه الوداع فعاده رسول الله فقال یا رسول الله ما ارانی الا لمآبی» فقال النبیّ صلعم: «انی لارجو ان یشفیک الله حتی یُضرّبک قوم و ینتفع بک آخرون. ثم قال للحرث بن کلده عالج سعداً مما به فقال والله انی لَأرجو شفائه فیما معه فی رحله هل معکم من هذا التمرالعجوه شی ء. قالوا نعم فخلط له التمر بالحلبه ثم اوسعها سمناً ثم احساه ایاه فکانما انشط من عقال». (4) - در عقدالفرید آمده است: «واجتنب اکل القدید المالح والمعز والبقر.» (5) - در عقدالفرید: «المولیه» آمده است. (6) - در عقدالفرید:«معانقتها». (7) - در عقدالفرید:« ورحمها حرج». (8) - در عقدالفرید: «مدیده و عظیمه». (9) - در عیون الانباء: «المعده بیت الداء» و صاحب عیون الانباء گوید این سخن منسوب به پیغمبر (ص) است. (10) - صاحب عیون الانباء گوید این سخنان را به عبدالملک بن ابجر و به پیغمبر (ص) نیز نسبت داده اند. (11) - در عیون الانباء: «من سره البقاء ولا بقاء فلیجود الغداء» و در همان کتاب بروایت ابوعوانه از عبدالملک بن عمیر روایت شده که حارث بن کلده گفت: «من سره البقاء ولابقاء فلیباکرالغداء ولیعجل العشاء و لیخفف الرداء و لیقل الجماع». (12) - در عیون الانباء این سخنان و سخنی چند دیگر به علی (ع)، نسبت داده شده است و در همان کتاب آمده که برخی از این سخنان از حارث بن کلده روایت شده است. (13) - در عیون الاخبار: غزال. (14) - در عیون الاخبار بیت مزبور چنین ضبط شده است. غزال اکحل العین وفی منطقه غنه. (15) - این دو بیت در عیون الاخبار چنین آمده است: ایها الحیُ اسلموا اسلموا ثُمت اسلموا لا توّلوا و تعرضوا واربعواکی تکلموا. (16) - صاحب عقدالفرید گوید که جهودان او را مسموم کردند. (17) - در عقدالفرید، در باب تاریخ و روز وفات ابوبکر آمده که او در روز دوشنبه هفتم جمادی الاخری سنه 13 ه . ق. که روز سردی بود شستشو کرد و تب او را عارض شد و پس از پانزده روز در شب سه شنبه هشت روز از ماه مزبور مانده، در سنهء مذکوره وفات کرد.