«لغت نامه دهخدا»
[حَجْ جا] (اِخ) ابن یوسف بن الحکم بن عقیل بن مسعودبن عامربن معتب بن مالک بن کعب بن عمروبن سعدبن عوف بن قسی، و هو ثقیف. مکنی به ابومحمد. ابن خلکان گوید: ابن کلبی وی را در جمهره النسب یاد کرده گوید: منبه بن به نبیت قسی را بزاد و چنانکه گوید: وی ثقیف باشد، والله اعلم. آنکه ثقیف را به ایاد نسبت دهد نسب ایشان چنین است و آنکه آنان را به قسی نسبت دهد گوید: قسی بن منبه بن بکربن هوازن است. گویند: مادر قسی،امیمه دختر سعدبن هذیل نزد منبه بن النبیت بود و منبه بن بکر وی را تزویج کرد. فجائت بقسی معها من الایاد، والله اعلم. حجاج از جانب عبدالملک بن مروان ولایت عراق و خراسان داشت و چون عبدالملک بمرد و یزید خلافت یافت وی را در شغل خود باقی گذاشت. مسعودی در مروج الذهب گوید: مادر حجاج، فارغه دختر همام بن عروه بن مسعود ثقفی زن حارث بن کلده پزشک معروف عرب بود. سحرگاهی بر فارغه درآمد وی را دید دندان خویش خلال میکند حارث بیرون رفت و طلاقنامه به سوی زن بفرستاد. وی سبب جویا شد، گفت: بدیدم که در سحرگاه دندان خلال کنی. اگر آن هنگام غذا خورده باشی پرخوری و اگر از غذای شام خلال کنی گنده باشی. گفت: هیچیک از این دو نبوده بلکه ریزهائی از مسواک در بن دندانم مانده بود آن را بیرون میکردم. آنگاه یوسف بن ابی عقیل ثقفی وی را به زنی بگرفت و او حجاج را که طفلی زشت رو بود و سوراخ دبر نداشت بزاد. آنگاه که دبرش سوراخ کردند از مادر و جز مادر پستان نمیگرفت. چون در کار کودک بماندند، گویند شیطان بصورت حارث بن کلده شوهر نخستین فارغه پدید گشت و حال بپرسید ماجرا بگفتند وی بفرمود: بزغاله ای سیاه کشته خونش بدو بخورانند دوم روز نیز چنین کنند و سوم روز بز سیاهی کشته خونش بدو بخورانند آنگاه بز سیاهی زنده پوست کنند و خون آن در کامش ریخته هم از آن خون به روی وی بمالند که روز چهارم پستان خواهد گرفت. آنان چنان کردند این بود که حجاج از خونریزی سیر نشدی و گفتی بزرگترین لذت من خون ریختن و کارهائی است که جز من کسی بدان اقدام نکند. ابن عبد ربه در عقد الفرید گوید: فارغه زن مغیره بن شعبه بود و وی او را بدانجهت که بیگاه خلال میکرد، طلاق بگفت. هم او گوید حجاج و پدرش در طائف تعلیم اطفال دادندی تا آنکه حجاج به روح بن زنباع الجذامی وزیر عبدالملک بن مروان پیوست و جزء شرط وی شد و ببود تا گاهی که عبدالملک پراکندگی و نافرمانی عسکر خود بدید و از «روح» چاره جست وی گفت: در شرط من مردی است که اگر امیرالمؤمنین کار عسکر بدو سپارد همه را به فرمان آرد. وی حجاج بن یوسف نام دارد. عبدالملک گفت: قیادت سپاه به نام او کردیم از آن پس کسی را جرأت عقب ماندن از اردو نبود. چنان افتاد که چند تن از یاران «روح» از اردو عقب میافتادند. روزی که آن جمله به طعام نشسته بودند و اردو رفته بود حجاج به سر وقت آنها آمد و گفت از چه با امیرالمؤمنین کوچ نکردید؟ گفتند یابن الخناء با ما به طعام بنشین گفت هیهات که آن عهد بگذشت آنگاه بفرمود تا آنان را تازیانه زده و بر گرد عسگر بگردانیدند و خیمه های روح آتش زدند. روح گریان بر عبدالملک درآمد و ماجری بگفت. عبدالملک امر داد تا حجاج را حاضر کردند و از او پرسید: این کار چرا کردی؟ وی گفت من این کار نکرده ام بلکه امیرالمؤمنین کرده چه دست من دست تو و تازیانهء من تازیانهء تو است. اکنون امیرالمؤمنین بجای یک خیمه دو خیمه و بجای یک بنده دو بنده به روح بدهد و کار من نشکند. عبدالملک بفرمود تا آنچه از روح تباه شده بود بدادند و منزلت حجاج بیشتر شد، و این نخستین نمونه ای بود که از کفایت وی بدیدند. از کشتار و خونریزیهای وی داستانها مانده که مانند آن شنیده نشده. گویند: زیادبن ابیه خواست در ضبط امور و حزم و استبداد خود را به امیرالمؤمنین عمر مانند سازد لیکن اسراف ورزید و از حد ببرد و حجاج خواست تا مانند «زیاد» شود، بکشت و خراب کرد. روزی خطبه میخواند در کلام خود گفت مردم! شکیبائی از محارم خدا از شکیبائی بر عذاب وی آسان تر باشد. مردی برخاست و گفت: وای بر تو حجاج! چه وقیح و بیحیا باشی! حجاج بگفت تا او را زندانی کردند. آنگاه که از منبر فرودآمد وی را بخواست و گفت: چرا بر من گستاخی کردی؟ گفت: تو بر خدا گستاخی کنی و ما انکار نکنیم و ما بر تو گستاخی کنیم و تو انکار کنی؟ حجاج او را رها کرد. ابوالفرج جوزی در کتاب تلقیح فهوم اهل الاثر گوید: فارغه مادر حجاج متمنیه باشد و آنگاه که تمنی کرد زن مغیره بن شعبه بود آنگاه قصهء تمنی وی بنوشته خلاصه قصهء این که: عمر بن الخطاب شبی در کوچه های مدینه میگردید. بشنید که زنی در خدر خود بدین شعر ترنم کند: هل من سبیل الی خمر فاشربها ام من سبیل الی نصربن حجاج. عمر گفت: نخواهم مردی در مدینه ببینم که پردگیان در خدور خود به نام او ترنم کنند. نصربن حجاج را حاضر سازید وی را بیاوردند از همهء مردم خوبروتر و نکوموی تر بود. عمر بگفت تا موی سر برگیرد چون موی برگرفت گونه های وی مانند دو پارهء ماه پدید گشت بفرمود تا عمامه بر سر بندد. وی عمامه ببست لیکن چشمان او دل مردم میفریفت. عمر گفت: به خدا تو در شهری نیارامی که من در آنجا باشم. وی گفت: ای امیرالمؤمنین! گناه من چیست؟ گفت فرمان جز اینکه گفتم نیست، و او را به بصره فرستاد. این نصر پسر حجاج بن علاط السلمی است و پدر وی صحابی بود. و گویند متمنیه جدهء حجاج (مادر پدر وی) بود و او کنانیه است. ابواحمد عسکری در کتاب «تصحیف» گوید: مردمان چهل و چند سال مصحف عثمان را با تدبر و بی آواز بخواندند تا آنکه در عهد عبدالملک بن مروان تصحیف بسیار در آن روی داد و در عراق پراکنده گر��ید. حجاج از کاتبان خود بخواست تا برای حروف مشتبهه علاماتی بنهند. گویند: نصربن عاصم این کار بانجام رساند و نقطه های فرد و جفت و پس و پیش بنهاد. هم بدین چندی جز با منقوط نمینوشتند لیکن با استعمال نقطه ها باز تصحیف رخ دادی. آنگاه اعجام احداث کردند و دنبال نقطه ها اعجام نهادند و چون در استقصاء کلمه ای غفلت رخ دادی و حق آن ادا نشدی باز تصحیف پدید گشتی برای این کار چاره ای بجستند لیکن جز به این که بتلقین از دهان مردم گیرند اصلاح ممکن نشدی. بالجمله اخبار حجاج بسیار و شرح داستان وی طولانی است. او مدینهء واسط بساخت و آغاز ساختمان آن سال 84(1) ه . ق. بود و به سال 86 پایان یافت. آن را واسط نامند چون که بین بصره و کوفه واقع شده. ابن جوزی در کتاب شذور العقود که بترتیب سال مرتب شده گوید: وی بنای واسط در سال 75 ه . ق. آغاز نمود و در 87 پایان یافت، والله اعلم. چون حجاج به حالت مرگ افتاد، منجمی حاضر ساخته گفت: آیا در علم خود بینی که پادشاهی بمیرد؟ گفت: آری لیکن تو نباشی چه وی را کلیب نام باشد. حجاج گفت: به خدا که من همان باشم و مادرم مرا کلیب نامیده. آن گاه وصیت کرد. حجاج در بیماری خود این دو بیت را که از عبیدبن شعبان العکلی است میخواند: یا رب قد حلف الاعداء و اجتهدوا ایمانهم اننی من ساکنی النار ایحلفون علی عمیاء ویحهم ما ظنهم بعظیم العفو غفار. آنگاه بیماری خود به ولیدبن عبدالملک بنوشت و این ابیات در پایان نامه بیاورد: اذا مالقیت الله عنی راضیاً فان سرور النفس فیما هنا لک فحسبی حیات الله من کل میت و حسبی بقاءالله من کل هالک لقد ذاق هذا الموت من کان قبلنا و نحن نذوق الموت من بعد ذلک. و بیماری وی آکله ای بود که در شکمش بیفتاد و چون طبیب برای معالجهء او آمد پاره گوشتی بگرفت و به ریسمانی آویخته در گلوی او فروبرد و ساعتی بدان حال بنهاد آنگاه که آن را برون کشید کرمهای بسیار بر آن چسبیده بودند و خدا زمهریر بر وی مسلط ساخت چنانکه دو منقل پر از آتش نزدیک وی مینهادند به حدی که پوستش میسوخت و وی را خبر نبود. حجاج از بیماری خود به حسن بصری شکایت کرد وی گفت: من تو را از آزار مردم نیکوکار نهی کردم. و تو بر آن اصرار ورزیدی. حجاج گفت: از تو نخواهم که شفای من از خدا بخواهی بلکه می خواهم درخواست کنی تا در قبض روح من تعجیل کند و عذابم را طول ندهد. حسن سخت بگریست و حجاج بر آن بیماری پانزده روز بماند و در ماه رمضان درگذشت. و گفته اند در ماه شوال سال 95 ه . ق. بمرد و سن او به هنگام مرگ 53 سال بود و برخی 54 سال نوشته اند و آن درست تر باشد. طبری در تاریخ کبیر گوید: حجاج روز جمعهء 21 رمضان سال 95 ه . ق. درگذشت. گویند چون حسن را از مرگ حجاج آگاه کردند سجدهء شکر کرد و گفت: خدایا تو او را میراندی، بدعتهای (سنتها) او را نیز بمیران. وی در واسط بمرد و هم در آنجا مدفون گشت و بعدها گور او را محو کرده آب بر آن جاری ساختند. حجاج بخواب دید که دو چشمش کنده شده پس زن خود هند دختر مهلب بن ابی صفرهء ازدی را طلاق بگفت، باشد که خواب خویش بدین نهج تعبیر سازد، لیکن دیری نگذشت که خبر مرگ برادرش محمد در یمن بدو رسید و در همان روز پسرش محمد نیز بمرد. حجاج گفت: بخدا که تأویل خواب همین باشد آنگاه گفت: کدام کسی شعری میگوید که مرا تسلیت دهد؟ فرزدق بگفت: ان الرزیه لارزیه مثلها فقدان مثل محمد و محمد ملکان قد خلت المنابر منهما اخذ الحمام علیهما بالمرصد. مرگ برادرش محمد چند روز از رجب سال 91 ه . ق. گذشته اتفاق افتاد، در حالیکه ولایت یمن داشت. پس ولید به حجاج تعزیت بنوشت و حجاج در پاسخ این شرح بنگاشت: ماالتقیت انا و محمد منذ کذا و کذا سنه الاعاماً واحداً و ماغاب عنی غیبه انا لقرب اللقاء فیها ارجی من غیبته هذه فی دار لایتفرق فیها مؤمنان. (وفیات الاعیان چ تهران ج1 صص134-137). ابن قتیبهء دینوری گوید: ولید به حجاج نوشت تا سیرت خویش بدو بنویسد وی بدو بنوشت: «انی ایقظت رأیی و أنمت هوای، فادنیت السید المطاع فی قومه و لیت الحرب الحازم فی امره و قلدت الخراج الموفر لامانته، و قسمت لکل خصم من نفسی قسماً یعطیه حظاً من نظری و لطیف عنایتی، و صرفت السیف الی النطف المسی ء، و الثواب الی المحسن البری ء فخاف المریب صوله العقاب، و تمسک المحسن بحظه من الثواب». حجاج مردم شام را میگفت: انما انا لکم کالظلیم الرائح عن فراخه. ینفی عنها القذر و یباعد عنها الحجر و یکنها من المطر و یحمیها من الضباب و یحرسها من الذئاب. یا اهل الشام انتم الجنه و الرداء و انتم العده و الحذاء. (عیون الاخبار ج1 ص10). هیثم از مخالد از شعبی روایت کرد که حجاج گفت: مردی را نشان ده تا وی را صاحب شرطه سازم. گفتند: چه کس خواهی؟ گفت: همیشه ترشروی باشد، بسیار نشیند. امانت نیکو نگاهدارد و خیانت نکند، در راه حق کینه و کیدی در دل پنهان نکند. به شفاعت اشراف گوش ندهد. وی را گفتند: عبدالرحمن بن عبید تمیمی را بر این کار بگمار. وی را بخواست تا بکار وادارد. عبدالرحمن گفت: نپذیرم تا اینکه مرا از زن و فرزند و اطرافیان خود کفایت کنی. حجاج گفت: ای غلام در میان مردم بانگ ده که هر که از آنان حاجتی بخواهد ذمهء خویش از او بری سازم. شعبی گفت: به خدا هرگز صاحب شرطه ای چون او ندیدم. کسی را جز در راه دین زندانی نمیکرد و گاهی که کسی را نزد او می آوردند که خانهء مردم را سوراخ کرده بود، آن آلت بر شکم وی می گذاشت تا از پشتش به در رود و گاهی که کفن دزدی را می آوردند، گوری برای وی میکند و او را زنده در آن به خاک میسپردند. اگر مردی می آوردند که کسی را با آهنی کشته بود یا سلاحی کشیده بود، دست او جدا می��رد. و اگر مردی می آوردند که خانه و مردم را سوزانده بود وی را میسوخت و اگر مردی را به تهمت دزدی می آوردند و چیزی از او پیدا نبود وی را سیصد تازیانه میزد. شعبی گفت: چنان شد گاهی چهل شب می گذشت که کسی را نمی آوردند. آنگاه حجاج شرطهء بصره و کوفه به او داد. (عیون الاخبار ج1 ص16). روزی حجاج نشسته بود و فرمان کشتن یاران عبدالرحمن میداد مردی برخاست و گفت: ای امیر مرا بر تو حقی است. گفت: چه باشد؟ گفت روزی عبدالرحمن ترا دشنام داد و من دشنام از تو بگرداندم. گفت: این که داند؟ مرد از حاضرین بخواست تا هر کس داند گواهی دهد. اسیری بایستاد و گفت: من گواه باشم. حجاج بفرمود: تا آن مرد رها کردند، آنگاه گواه را گفت: تو چرا بر عبدالرحمن انکار نکردی همچنانکه وی انکار کرد؟ گفت: از آن رو که ترا دشمن می داشتم. حجاج گفت: این مرد را بخاطر راستگوئی وی رها سازید. (عیون الاخبار ج1 ص98). عبدالملک وی را گفت: هیچکس نیست که عیب نفس خویش نشناسد پس عیب نفس خود بگو. گفت: یا امیرالمؤمنین مرا معاف بدار، گفت: ناچار باید بگوئی. گفت: من لجوج، کینه توز و حسود هستم. عبدالملک گفت: بدتر از آنچه گفتی در شیطان نباشد. (عیون الاخبار ج2 ص8). سامی گوید: وی یکی از مشاهیر امرای دولت امویه است و نام او چون مثل اعلای ظلم و بیداد زبانزد و مثل است. مولد او به طائف به سال 41 هجری است و نشأت وی نیز بدانجا بود. سپس به خدمت روح بن زنباغ جذامی پیوست و او آنگاه که سپاهیان عبدالملک بن مروان از طریق اطاعت انحراف میورزیدند، حجاج را نزد خلیفه برد و گفت: کسی که تواند عساکر ما را به اطاعت دارد حجاج است و خلیفه او را به ریاست جیش نامزد کرد و او نظم و نسقی تمام در امور لشکری پدید آورد و آنگاه که عبدالله بن زبیر در حجاز به دعوی خلافت برخاست از جانب خلیفه مامور تنکیل ابن زبیر گردید و با منجنیق خانهء خدا را خراب کرد(2) و عبدالله زبیر را بکشت و سر او به شام فرستاد و جسد وی را به دار آویخت و سپس در حجاز مردمان را به بیعت عبدالملک اجبار کرد و نسبت به صحابه و مردم حرمین شریفین انواع عقوبات روا داشت(3) و عده ای کثیر از آنان را بکشت. و هم در آن وقت یعنی به سال 75 هجری علاوه بر حجاز حکومت عراق را نیز ضمن نامه ای که با دست چپ نوشته بود از خلیفه درخواست کرد، و خلیفه حکومت عراق نیز به وی داد. سپس دامنهء سلطه و اقتدار حکومت وی را در تمام ممالک وسیعهء اسلامی تا حدود هند و مغولستان انبساط یافت و ازین رو حکام خراسان و سایر ممالک شرق را وی از جانب خویش نصب میکرد و در مدت 20 سال حکومت خود در کوفه و بصره و دیگر نواحی عراق مظالم بسیاری ارتکاب کرد و با هر بهانهء کوچک مردم را به انواع عقوبات بکشت و میتوان گفت که مدت بیست سال تمام ممالک اسلامی در دهشت و وحشت دائم میزیستند و او فتنهء قیا�� عبدالله بن جارود و شبیب خارجی و عبدالرحمن بن محمد بن اشعث و دیگران را بنشاند، و طرفداران ایشان را با شکنجه ها بکشت، و میان بصره و کوفه، شهر واسط را بنا کرد و عاصمهء ملک خویش ساخت و آنگاه که به سال 86 ه . ق. عبدالملک بن مروان درگذشت رعایت و حفظ مقام حجاج را به پسر و ولیعهد خویش ولید، وصیت کرد. و به زمان ولید اقتدار و سلطهء حجاج بیش از پیش بود و تا گاه مرگ یعنی سال 95 هجری در مقام خویش ببود و بدین سال به پنجاه وچهار سالگی با مرضی مدهش درگذشت. او در مدت عمر یکصدوبیست هزار کس را بکشته است و آنگاه که بمرد در زندانها پنجاه هزارتن محبوس داشت و گویند: از آنگاه که سعیدبن جبیر را به قتل رسانید،هر شب او را برؤیای خویش میدید که بدو میگفت: «یا عدوالله فیم قتلتنی؟» و تا گاه مرگ به عذاب این رؤیاها معذب بود و با این همه مردی بسیار ذکی و در حکومت مقتدر و فعال بود و نهایت فصیح و طلیق بود و به درجهء مظالم خویش صاحب سخاوت و کرم بود و بر آنان که بجرم خویش اعتراف میکردند یا جوابهائی دلنشین میگفتند می بخشود و در مدت امارت خود قسمتی از هندوستان را فتح کرد و در قلمرو اسلام درآورد و حرکات قرآن کریم را به امر او وضع کردند. (قاموس الاعلام ترکی). و نیز صالح، دواوین حساب را بفرمان وی به سال 78 از فارسی به عربی درآورد. (الوزراء و الکتاب ص23). حجاج پیش از مرگ برادر رضاعی خود یزیدبن ابی مسلم را بر عراق جانشین خویش کرد و او نه ماه برین امر قیام کرد. (الوزراء و الکتاب جهشیاری ص26). زرکلی چنین افزوده است: ابن عبد شوذب گفته است: «ما رؤی مثل الحجاج لمن اطاعه و لا مثله لمن عصاه». ابوعمروبن علاء گفته است: ما رأیت احداً افصح من الحسن (البصری) و الحجاج. و یاقوت در معجم البلدان آورده است: نام حجاج را نزد عبدالوهاب ثقفی با بدی بردند، در خشم شد و گفت: شما فقط بدیها را یاد میکنید آیا نمیدانید او نخستین کس است که جملهء «لااله الاالله محمداً رسول الله» بر درهم ضرب کرد، و نخستین کس است پس از صحابه که شهر بساخت، و نخستین کس است که از محملها استفاده کرد و چون زنی مسلمان در چنگ هندیان اسیر گشت و فریاد زد: «یا حجاجاه!» و این خبر به حجاج رسید، پاسخ داد: «لبیک لبیک» و هفت هزار هزار (هفت میلیون) درم خرج کرد تا آن زن را آزاد ساخت(4). او میان واسط و قزوین دیدگاهها بساخت و بر آنها در روز دود میکردند و در شب آتش روشن می کردند و سواران راه بدان می یافتند، و قزوین در روزگار حجاج مرز اسلام بود. جان پیرییر خاورشناس، کتابی به نام «زندگی حجاج ثقفی» نگاشته است (الاعلام، ص212 و 213). مستوفی گوید: عبدالملک با شام رفت و حجاج یوسف ثقفی را در رمضان سنهء اثنی وسبعین به جنگ عبدالله زبیر فرستاد. به مکه حجاج با او بر سر چاه میمون جنگ کرد، عبدالله منهزم در مکه رفت، حجاج مکه را محصور کرد و نه ماه محاصره بود و در ذی الحجه نیز به جنگ مشغول بودند و آن سال کس حج نکرد. حجاج منجنیق بر مکه راست کرد از سنگ منجنیق بیشتر باروها و خانه ها خراب شد هر سنگ که به خانهء کعبه میرسید فرشتگان بر دست میگرفتند تا به خانه نیاید، حجاج سنگ را بلند گردانید تا بر خانه افتاد و رکنی خراب شد و درحال آفتاب منکسف شد و روز تاریک شد ستاره پدید آمد و باد و گرد برخاست، صاعقه آمد و از لشکر حجاج بعضی را بسوخت. لشکر حجاج بترسیدند بازخواستند گشت. حجاج ایشان را بر جنگ تحریص داد و گفت این اثرهای نجومیست. آنچه ما را امروز بود فردا ایشان را باشد. اتفاقاً دیگر روز صاعقه آمد و از قوم عبدالله زبیرچندی را بسوخت، لشکر حجاج را دل قوی شد و جنگ می کردند تا در مکه از قحط بتنگ آمدند و بیشتر به زینهار حجاج رفتند و دو پسر حجاج هم به زینهار عبدالله زبیر آمدند. عبدالله زبیر خواست که در اندرون کعبه گریزد مادرش اسماء ذات النطاقین مانع شد و گفت آنکه حرمت بیرون کعبه نمیداند حرمت اندرون کعبه نیز ندارد. عبدالله زبیر جنگ میکرد تا روز سه شنبهء سیزدهم جمادی الاول سنهء ثلاث وسبعین شهید شد. مادرش در آن روز که او شهید خواست شد مثقالی مشک بشربتی بدو داد تا بخورد و گفت: هر که در حالت رحیل چنین شربتی خورد از اندام او بوی ناخوش نیاید. حجاج عبدالله را بیاویخت و میخواست که مادرش شفاعت کند و او را فروگیرد اسماء حجاج را التفات نمیکرد و از بسیاری گریه بر درد عبدالله نابینا شد. بعد از شش ماه حجاج در طواف کعبه بدو رسید سلام کرد اسماء نامش پرسید گفتند: حجاج. گفت: ایهاالامیر ماکان هذا الراکب ان یترک. حجاج گفت این شفاعتست او را فروگرفتند و به مادرش دادند، اسماء چون شخص عبدالله را بستد در حالت نود سالگی حیضش پدید آمد گفت: رحمک الله عبدالله لقد بکی علیک کل شی من جسمی حتی رحمی بکت علیک، عبدالله (را) دفن کرد. حجاج سر عبدالله زبیر به خراسان پیش ابن خازن فرستاد او آن را بمشک و گلاب بشست و پیش مادرش فرستاد تا به گور کرد. عبدالله زبیر زاهد و عابد وقت خود بود و تا او در حیات بود پادشاهی بر بنی امیه قرار نمی گرفت چون او را شهید کرد، مردم طوعاً و کرهاً مطاوعت ایشان کردند، چون حجاج بر مکه مستولی شد جهت آنکه خانهء کعبه به سنگ منجنیق خراب کرده بود به مشورت سادات و اکابر مکه تمامت خانه بشکافت. عمارتی که عبدالله زبیر کرده بود خانه را دور گردانیده بود و فراخ تر کرده باطل کرد و با همان مقدار که در عهد رسول بود. عبدالملک مروان کار عراقین و حجاز و خراسان و فارس و آن حدود در سنهء خمس وسبعین به حجاج تفویض کرد و او برادر خود محمد بن یوسف را به فارس فرستاد و او شهر شیراز بساخت، عبدالملک برادر خود را عبدالعزیز به امارت مصر فرستاد. حجاج عصتیان بشری را به استخلاص کرمان فرستاد. او پیش حجاج نوشت: مآؤها وشل و تمرها وقل و ضبطها بطل. ان قل الجیوش ضاعوا و ان کثرت جاعوا. حجاج بدین سبب دست از آن بازداشت تا چون حکومت به عمر عبدالعزیز رسید مسخر کرد و آنجا جامع ساخت، به فرمان عبدالملک در سنهء ست وسبعین زر و نقره کم عیار ده هفت مسکوک کردند، قل هوالله نقش سکه بزد و پیش از او در عرب زر و نقره مسکوک نکرده بودند، اهل عجم را سکه به فارسی و اهل روم و مغرب را به رومی و عیار هر شهری به نوعی بودی. عبدالملک با یک عیار آورد. و در موصل شبیب بن یزیدبن نعیم که مثل او در آن عهد در عرب و عجم چابک سوار نبود چنانک تنها با دویست وسیصد مرد بکوشیدی و اگر خود دشمنش صدهزار بودی او زیادت از هزارسوار بیش نبردی. حجاج بیرون آمد، جنگ کردند، حجاج منهزم در کوفه گریزانیدند و محصور کرد از هیچ دشمن آن زحمت به حجاج نرسید که ازو. حجاج بیرون آمد و برو مکر کرد و شبیخون بر سر خانهء او برد و زنش غوالهء غزار و برادرش اسیر کرد. شبیب ناچار بگریخت و در کشتی نشست تا از رود صرصر بگذرد، ایغری با مادیانی در آن کشتی نشاط کرد، کشتی بگردید شبیب غرقه شد، خبر هلاک او به مادرش بردند باور نمیکرد چون گفتند غرق شد نوحه آغاز کرد موجب از او پرسیدند، گفت: بوقت حمل او بخواب دیدم که آتش از فرجم بیرون آمد و فروغش بهمهء جهان برسید. دانستم که آتش را جز آب نکشد. مطرف بن مغیره بن شعبه را حجاج به دفع خوارج فرستاد او بر حجاج خروج کرد و پادشاهی طلبید حجاج لشکر به جنگ او فرستاد و او را قهر کرد. در فارس و کرمان و جماعت ازارقه قطری بن النجاه را بر خود امیر کردند و مخالف حجاج شدند و مهلب بن ابی صفره به جنگ ایشان فرستاد. مهلب مدتی با ایشان در جنگ بود تا فارس و کرمان از ایشان مستخلص شد، ازارقه دو گروه شدند: جمعی بر قطری بن النجاه مجتمع شدند و بهری بر عبدالکبیر، و با همدیگر حرب کردند. قطری با گروه خود به ولایت ری افتاد و حجاج به والی ری اسحاق بن محمد اشعث نامه کرد تا با قطری حرب کرد و او را بکشت و عبدالکبیر در جنگ مهلب بن ابی صفره کشته شد. حجاج خراسان به مهلب داد. او بران روی جیحون کش و نخشب مسخر کرد، و هم در سنهء اثنی وثمانین عبدالرحمن بن محمد اشعث باتفاق عبدالرحمان بن عباس بن ربیعه بن حارث بن عبدالمطلب با حجاج در بصره حرب کردند و منهزم به کوفه رفتند اکثر اصحاب که در وقت باقی بودند و کبار تابعین و اعیان حجاز عراقین بسبب جور حجاج با ایشان متفق گشتند و به جنگ حجاج رفتند، از موضع جماجم نام جنگ کردند از غرهء ربیع الاول سنهء ثلاث وثمانین تا عاشر جمادی الاَخر مدت صد روز جنگ بود، و هفده هزار مرد از طرفین کشته شد. حجاج حیله کرد و اکابر لشکر او را بفریفت تا در جنگ سستی کردند، و عبدالرحمن منهزم شد، دیگر مردم بر او جمع شدند به جنگ حجاج رفت در موضع نامش مسکن پانزده روز جنگ کردند، عبدالرحمن بگریخت و از راه کرمان به سیستان رفت. او را آنجا بگرفتند. پادشاه کابل او را خلاص داد، حجاج شاه کابل را بفریفت تا او را با خویشان بکشت و سرهاشان به حجاج فرستاد. حجاج در سنهء ثلث وثمانین شهر واسط بنا کرد و در سنهء خمس وثمانین یزیدبن مهلب را از خراسان معزول کرد و او را با تمامت بنی مهلب محبوس گردانید و خراسان قتیبه بن مسلم را داد. (تاریخ گزیده صص268-272). حجاج و قرآن: از عمر بن عبدالعزیز نقل است که با همهء بدگوئی که از حجاج می کرد روزی گفت: ماحسدت الحجاج عدوّالله علی شی ء حسدی ایاه علی حبه القرآن و اعطائه اهله... (سیرهء عمر بن عبدالعزیز ص89). سجستانی از حمانی آرد: که حجاج بن یوسف حفاظ و قراء را گرد آورد و ایشان را بشماره کردن حروف قرآن وادار کرد. پس نیمهء قرآن و ارباع و اسباع و اثلاث آن را معین نمود. (المصاحف ص119 و 120). و نیز وی دو باب در این کتاب بعنوان «ما غیر الحجاج فی مصحف عثمان» و «ما کتب الحجاج بن یوسف فی المصحف» در ص 49 و 117 دارد، و در آنها تغییراتی که حجاج در قرآن داده است بدین شرح می آورد: 1- «لم یتسن و انظر» (2/259) را «لم یتسنه...» کرد.2- «شریعه و منهاجاً» (5/48) را «شرعتاً...» کرد. 3- «هو الذی ینشرکم» (10/22) را «یسیرکم...» کرد. 4- «اناآتیکم بتأویله» (12/45) را «انا أنبئکم...» کرد. 5 و 6- «سیقولون لله» (23/85 و 89) را «سیقولون الله» کرد. 7- «من المخرجین» (26/116) را «من المرجومین» کرد. 8- «من المرجومین» (26/167) را «من المخرجین» کرد. 9- «بینهم معایشهم» (43/32) را «... معیشتهم» کرد. 10- «غیریسن» (47/15) را «غیرآسن» کرد. 11- «آمنوا منکم واتقوا» (57/7) را «آمنوا منکم و انفقوا» کرد. 12- «علی الغیب بظنین» در (81/24) را «...بضنین» کرد. سکهء حجاج: بلاذری آورده است: مصعب بن زبیر درهم و دینار به امر عبدالله زبیر به سال هفتاد، مانند سکهء اکاسره ضرب کرد و فقط بر یک روی آن کلمهء «برکه» و بر روی دیگر «الله» نوشت. و چون حجاج روی کار آمد دراهم بغلیه را سکه کرد که بر روی آن «بسم الله» و «الحجاج» نوشت و پس از یک سال نوعی دیگر سکه کرد و بر آن نوشت: «الله احد، الله صمد» پس فقها آن را مکروه داشتند و این سکه ها «مکروهه» خوانده شد. و برخی گویند: نقص این سکه ها عجمان را ناخوش آمد و بدین نامش خواندند، و نیز گوید: این سکه ها را «سمیریه» نیز خوانند به نام «سمیر» که نخستین سکه زنندهء آنها بوده است. انستاس کرملی گوید: برخی تصور کرده اند علت کراهت مردم این سکه ها را، آن بوده است که بر آنها «باسم الله الحجاج» نوشته شده و مردم خیال کردند حجاج ادعای خدائی کرده است. ولیکن این تفسیر بکلی غلط است و نام حجاج بر سکه ارتباطی با کلمهء «باسم الله» ندارد. رجوع به النقود العربیه ص13 و 14 شود. منجنیق حجاج: حجاج را منجنیقی بوده است به نام «عروس». گویند: پانصد تن آن را میکشیدند و محمد بن قاسم در سال 89 ه . ق. در جنگ هند آن را بکار برد. (تمدن اسلام جرجی زیدان، ج1 ص143). حجاج در ادبیات ایران: چو بر ایشان بسرآمد شب معراجی رزبان آمد تازنده، چو حجاجی.منوچهری. بازفرستادن حجاج بن یوسف به مکه و حرم ایزدتعالی و قبلهء اسلام و آن را به سنگ و منجنیق فروکوفتن و چندان خونها ناحق بحرم ریختن. (تاریخ سیستان ص109). کجاست زینت مروان کجاست ابن حکم کجاست حجت حجاج و معدل معبر (کذا). ناصرخسرو. پادشهی بود رعیت شکن وز سر حجت شده حجاج من.نظامی. بسی گفت حجاج خونخواره ایست دلش همچو سنگ سیه پاره ایست.(بوستان). حکایت کنند از یکی نیکمرد که اکرام حجاج یوسف نکرد.(بوستان). درویشی مستجاب الدعوه در بغداد پدید آمد. حجاج بن یوسف را خبر کردند. (گلستان سعدی). تفاوت عدل عمری و ظلم حجاجی چندین اثر کرد. (نزهه القلوب مقالهء ثالثه ص29). رجوع به عقد الفرید ص142 و152 و 153 و فهارس ج1 و 2 و 3 البیان و التبیین و تهذیب التهذیب ج2 ص210 و معجم البلدان ج8 ص382 و فهرست عیون الاخبار ابن قتیبه و فهرست جهانگشای جوینی و فهرست ذکر اخبار اصفهان و لسان المیزان ج2 ص180 و فهرست سیره عمر بن عبدالعزیز و فهرست الوزراء و الکتاب جهشیاری و فهرست تاریخ الخلفاء و فهرست نزهه القلوب و فهرست تاریخ سیستان و فهرست التاج جاحظ و کتاب الجماهر فی معرفه الجواهر تصنیف ابوریحان بیرونی ص47، 48، 157، 26 و کتاب تاریخ الحکماء قفطی ص105 س 5 و ص255 س 15 و ص108 و کتاب الموشح تألیف مرزبانی ص23، 113، 131، 227 و کتاب محاسن اصفهان تألیف مافروخی ص6، 7، 42 و کتاب عیون الانباء ابن ابی اصیبعه جزء اول ص 121، 122، 162 و 163 و المضاف و المنسوب ثعالبی در کلمهء قدح ابن مقبل و لباب الالباب ج1 ص 323 و تاریخ بیهقی چ ادیب ص 186 و 188 و 189 و 693 و حبیب السیر چ 1 تهران ج 3 ص 37 از جزء اول و ج2 ص 244 از جزو دویم و ص 249 و 250 و 251 و 252 و 253 و 255 و 256 و 399 و حبیب السیر چ خیام ج1 ص 296، 305 و ج2 ص 9، 33، 136، 149، 150، 158، 160 - 162، 164، 167، 175، 181 و ج3 ص109 و ج4 ص632 و روضات الجنات ص 112 و مجمل التواریخ و القصص چ ملک الشعراء ص52، 300، 301، 303، 306، 311، 321، 482، 513، 516، 525 شود. (1) - سنهء ثلاث وثمانین. (نزهه القلوب المقاله الثالثه ص47). (2) - سنهء اثنین وسبعین. (تاریخ گزیده ص268). سال هفتادوسه. (تاریخ سیستان ص107). یوم الثلاثاء سبع عشره خلت من جمادی الاولی، و قیل: الآخره سنه ثلاث وسبعین. (تاریخ الخلفاء سیوطی ص142). (3) - و در سال هفتادوچهار حجاج به مدینه شد و بر مردم سخت گرفت و بر بازماندگان از صحابه توهین ها کرد و برای اذلال ایشان بر گردهء هر یک مهر زد و در میان ایشان انس و جابربن عبدالله و سهل بن سعد ساعدی بودند. (تاریخ الخلفاء سیوطی ص143). (4) - ��انند این داستان دربارهء معتصم نیز آمده. رجوع کنید به ذیل حبیب بن اوس بن حارث در همین لغت نامه که داستان در آنجا ذکر شده است.