«لغت نامه دهخدا»
[حُجْ جَ] (ع اِ) نمودار. دلیل. بینه. برهان. سلطان. امثوله. ثبت. آوند. (؟)(1) آنچه بدان دعوی ثابت شود. مادل به علی صحه الدعوی. و قیل الحجه و الدلیل واحد. (تعریفات جرجانی ص56). تهانوی گوید: بالضم، مرادف للدلیل. کما فی شرح الطوالع، والحجه الالزامیه هی المرکبه من المقدمات المسلمه عند الخصم، المقصود منها الزام الخصم و اسکاته. و هی شائعه فی الکتب. القول بعدم افادتها الالزام لعدم صدقها فی نفس الامر قول بلادلیل لایعبأبه. کذا ذکر المولوی عبدالحکیم فی حاشیه الخیالی. (کشاف اصطلاحات الفنون). ج، حجج : پیش آی کنون ای خردمند و سخن گوی چون حجت لازم شود از حجت مخریش. خسروی. بیاور تو حجت بر این دین خویش که تا من کشم روی از کین خویش چو برهان ببینم بدو بگروم و گر بیهده باشد آن نشنوم. دقیقی [ در نامهء ارجاسب شاه به گشتاسب ]. دگر آنکه گفتی که حجت بگوی کنون توبه کن راه یزدان بجوی.فردوسی. بس نپاید تا بروشن روی و موی تیره گون مانوی را حجت آهرمن و یزدان کند. عنصری. قول او بر جهل او هم حجت است و هم دلیل فضل من برعقل من هم شاهد است و هم یمین. منوچهری. بوسه و نظرت حلال باشد باری حجت دارم برین سخن زو چرگر.زینتی. این مثال بداد و سیاه پوشان برآمدند و حجت تمام بگرفتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص292). امیر گفت: خط خوش چه کنم که بحجت بدست گرفتند. (تاریخ بیهقی ص329). ما اینک حجت برگرفتیم. (تاریخ بیهقی ص293). رسول گفت: این سخنها همه حق است تذکره باید نبشت تا مرا حجت باشد. (تاریخ بیهقی ص294). حجت خدا بود پیش او تا او بترساند ستم کاران را. (تاریخ بیهقی ص308). تا آنکه حجت خدا و حجت امیرالمؤمنین بر تو و بر قوم تو ثابت باشد. (تاریخ بیهقی ص 313) و اگر حجت کنند از آن چون باز توانم ایستاد. (تاریخ بیهقی ص 329). گفتم [ عبدالغفار ] صواب باشد ولی چیزی نبشته آید که بر خداوند حجت نکند و نتواند کرد سلطان محمود اگر نامه بدست وی افتد. (تاریخ بیهقی ص 131). بوسهل گفت حجت بزرگتر ازین که مرد [ حسنک ] قرمطی است؟ (تاریخ بیهقی ص177). این قاضی [ قاضی شیراز ] ده یک این محتشم [ خواجه احمد ] نبود اما ملوک هرچه خواهند گویند و با ایشان حجت گفتن روی ندارد بهیچ حال. (تاریخ بیهقی ص 268) هارون گفت: ما این توانیم کرد اما پیش ایزد عز ذکره در عرصات قیامت چه حجت آریم؟ (تاریخ بیهقی ص 428). امیر بوسهل را گفت: حجتی و عذری باید کشتن این مرد [ حسنک ] را. (تاریخ بیهقی). حجت نبود ترا که گوئی من مؤمنم و جهود کافر.ناصرخسرو. همچون سخن مرغست این خواندن تو راست بی حاصل و بی معنی و بی حجت و برهان. ناصرخسرو. بیهده گفتار بیکسو فکن حجت تو بر سخن حجت است.ناصرخسرو. کی سزد حجت بیهوده سوی باطل پیش گوساله نشاید که قران خوانی. ناصرخسرو. حجت معقول اگر بدست نداری من ترا ام چنانکه تو نه مرائی.ناصرخسرو. هرکه حجت خواهدت گوئی جوابش تیغ تیز حجت ار تیغ است و بس درس و مقالت چیست پس؟ ناصرخسرو. ظاهری را حجت از ظاهر دهم پیش عاقل حجت عقلی برم.ناصرخسرو. حجت و برهان دین از حجتان او شنو زانکه این دیوانگان دعوی بی برهان کنند. ناصرخسرو. دشنام دارد او همه حجت کنون ولیک روز شمار را که شنودست حجتش؟ ناصرخسرو. حجتی بپذیر [ و ] برهانی ز من زیرا که نیست آن دبیرستان کلی را جزین جزوی گوا. ناصرخسرو. گفتا بدهم داروی با حجت و برهان لیکن بنهم مهری محکم بلبت بر. ناصرخسرو. یکی رایگان حجتی گفت بشنو ز حجت مر این حجت رایگان را. ناصرخسرو. دارو نخورم هرگز بی حجت و برهان وز درد نیندیشم و ننیوشم منکر. ناصرخسرو. بی حجت و بصارت سوی تو خویشتن با چشم کور نام نهاده ست ابوبصیر. ناصرخسرو. از حجت بشنو سخن بحجت بر حجت حجت به دل بیارام.ناصرخسرو. سوگند یاد کرد که این هدهد که بیفرمان غایب شده هرآینه وی را عذاب کنم سخت یا بکشم او را یا حجتی آورد هویدا. (قصص الانبیاء ص164). یا عزیز گواهی میدهم که یوسف راستگو باشد. عزیز گفت: حجتی بیاور. (قصص الانبیاء ص73). گفت دهری شرم دار ای مرد دانا زین سخن حجتی آورده ای کاین کس ندارد استوار. سنائی. قاضی پرسید که... حجتی داری؟ (کلیله و دمنه). سخن بحرمت و حجت گوی. (کلیله و دمنه). وزیر چون پادشاه را تحریض نماید در کاری که برفق... تدارک پذیرد و برهان... غباوت خویش نموده باشد و حجت ابلهی... کرده. (کلیله و دمنه). حجام... در تقریر حجت عاجز ماند. (کلیله و دمنه). مرد توبه کرد که پیش از ... ظهور حجتی بر امثال این کار اقدام ننماید. (کلیله و دمنه). معجز این گر نهنگ بحر فشان است حجت آن اژدهای کوه شکاف است. خاقانی. دیدن مصطفی است حجت مه [ ماه ] کاین دلیل صواب دیدستند.خاقانی. حجت معصومی مریم بس است عیسی یکروزه گه امتحان.خاقانی. نافه گفتش، یافه کم گو، کآیت معنی مراست اینک اینک حجت گویا دم بویای من. خاقانی (دیوان چ سجادی ص322). توئی که حجت تو تیغ قاطع است بر آن که تو بمملکت بحر و بر سزاواری درین مجال سخن نیست چرخ را هرچند که عذر لنگ برون میبرد برهواری.ظهیر. این دو فتح عظیم و دو کار جسیم برهانی ساطع و حجتی قاطع بود بر علو جاه سلطان. (ترجمهء تاریخ یمینی ص301). قوی حجت از هرچه گیری شمار بری حاجت از هر چه آید بکار.نظامی. بدان حجت که دل را بنده دارد بدان آیت که جان را زنده دارد.نظامی. در پیش نور رویت پیران شست ساله با صد هزار حجت ایمان ز سر گرفته.عطار. آن نه خود حجت شرعی نه خط دیوانیست پس بدان خط بتو چیزیش چرا باید داد. اثیر اومانی. هیچ حجتی خصم را خجل تر از آن نکند که دروغی از او ظاهر شود. (فیه مافیه). نهادی پر��شان و طبعی درشت نمیمرد و خلقی بحجت بکشت. سعدی (بوستان). حجت آنست که روزی کمری می بندد ورنه مفهوم نگشتی که میانی دارد.سعدی. عقل را گر هزار حجت هست عشق دعوی کند ببطلانش.سعدی. نیه مولده؛ حجت غیرثابت. معذار؛ حجت و برهان. ناقره؛ حجت و مصیبت. مبصر و مبصره؛ حجت. کلام مستقیم. (منتهی الارب). - اتمام حجت؛ تمام کردن حجت بر خصم. رجوع به اتمام... شود. - بحجت؛ مدلل. مبرهن با دلیل : از حجت میگوی سخنهای بحجت زیرا که ضیائی تو و اینها چو هبااند. ناصرخسرو. - حجت آشکار؛ بینه. - حجت استوار.؛ رجوع به این کلمه شود. - حجت پیدا؛ حجت گویا. برهان قاطع. - حجت روشن؛ بینه. سلطان. بصیره. (ترجمان القرآن). - حجت ساختن؛ حجت آوردن : بدوستان گله آغاز کرد و حجت ساخت که خانمان من این شوخ دیده پاک برُفت. سعدی (گلستان). - حجت قاطعه؛ برهان قاطع. - حجت گرفتن؛ دلیل آوردن : شاه ملک میگفت حجت میگرفت که امیرمسعود امیر بحق است بفرمان امیرالمؤمنین و ولایت مرا داده است، شما این ولایت بپردازید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 704). - || اعتراض کردن. (مجموعهء مترادفات ص 45) : بدلبری قد شیرین شمایلی که تراست هزار حجت قاطع به نیشکر گیرد. تاثیر. (از مجموعهء مترادفات) (از آنندراج). - || قول گرفتن : نامه بدست او داد و حجت بر او گرفت در راه بهیچ موضع مقام نکند. (ترجمه اعثم کوفی ص51). - || الزام کردن؛ ملزم ساختن. اتخاذ سند کردن : حجت بر این مرد گیرد که این بار دیگر این مواضعت ارزانی داشتیم حرمت شفاعت وزیر خلیفه را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص520). حجت باید گرفت بر افواج که روند آنچه من فرستم و آنچه ایشان فرستند تا رعایا را نرنجانند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 688). اعیان ناحیت را حجت بگرفت تا نیک جهد کنند که آمدن رایت عالی سخت زود است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 569). - حجت گفتن؛ با یکدیگر حجت آوردن. تحاج. - حجت گوئی؛ حجت آوردن. لجاج : و از حجت گوئی و بهانه جوئی او آگاه نه. (سندبادنامه ص289). - حجت گویا؛ حجت ناطق. حجت استوار. حجت محکم. حجت مبین. حجت قاطع. حجت موجبه. حجت درست. - حجت محکم؛ آلت مصنوعی که زنان حکه بخود فرو کنند. (غیاث). - حجت نوشتن قاضی؛ تسجیل. حجت را راست و استوار و هویدا ساختن، افلاج. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). || سند مکتوب دین. تمسک. فته. فتجه. (برهان). رجوع به پته در همین لغت نامه شود. نوشته (2). سند. الوصیره والاوصر الصک الذی تکتب فیه السجلات کالاوصر و یطلق غالباً علی کتاب الشرا و هوالمعروف الیوم بالحجه. (اقرب الموارد) : و حجت برگرفتند کی اگر او را معاودتی باشد خون او مباح بود و آن مرد بمصر رفت. (فارسنامهء ابن البلخی ص119). و قانون قضاء پارس همچنان نهاده اند کی ببغداد است کس اگر از صدسال باز حجتی نبشته باشند نسخت آن در روزنامه های مجلس حکم مثبت است. (فارسنامهء ابن البلخی ص18). این نامه بر سر دو جهان حجت من است کو نامه نیست عروهء وثقی است لاانفصام. خاقانی. ای هیچ خطی نگشته زاول بی حجت نام تو مسجل.نظامی. بحجت نویسان دیوان خاک بجاویدمانان مینوی پاک.نظامی. تا هیچ کس بر باطل اصرار نتواند نمود و حجتهای کهنهء سی سالهء باطل را دستور نتواند ساخت، فرمودیم [ غازان خان ] تا حجتی که مناسب شرع و راستی باشد از قضاه اسلام بستانند... مرحوم قاضی فخرالدین هراه را فرمودیم تا صورت حجت را مسوده کرد حجت از ایشان بستانند و بخزانه آورند و این یرلیغ و حجت که بر ظهر آن مسطور است پیش ایشان باشد... (تاریخ غازانی ص222). - خزانهء حجت؛ جائی که بدان جا اسناد را محفوظ می داشته اند : و آن ملطفهء بوالفتح حاتمی نائب برید را داد و گفت مهر کن و در خزانهء حجت نه. (تاریخ بیهقی). || (مص) احتجاج. برهان آوردن. حجت آوردن : پادشهی بود رعیت شکن وز سر حجت شده حجاج فن.نظامی. عالمی معتبر را مناظره افتاد با یکی از ملاحده بحجت با او برنیامد. (گلستان). دلایل قوی باید و معنوی نه رگهای گردن بحجت قوی. سعدی (بوستان). || (اصطلاح منطق) معلوم تصدیقی که تصدیق مجهول را کشف کند. و در مقابل آن معرّف باشد که کشف مجهولات تصورّیه را مفید باشد. (1) - رجوع به آوند در همین لغت نامه شود. (2) - Ecrit authentique d´undroit.