«لغت نامه دهخدا»
[حُجْ جَ تُلْ اِ مِ تَ] (اِخ) میرزا محمدتقی بن ملامحمد مامقانی الاصل تبریزی المولد والمسکن متخلص به «نیر» و مشهور به حجه الاسلام از علما و دانشمندان اوائل قرن چهاردهم آذربایجان. علاوه بر مراتب علمی، قریحهء شعری او هم بسیار صاف و اشعار وی دارای الفاظ فصیح و معانی دقیق بوده و ترجمهء اجمالی حال او را موافق آنچه در دیباچهء چاپ دوم کتاب آتشکده او نگارش یافته، ثبت اوراق مینماید: در سال 1247 ه . ق. (غرمز) در تبریز متولد و در بیست و دو سالگی برای تکمیل تحصیلات خود به نجف رفته، و پس از استفاضه از محاضر استادان و مشایخ آن سامان به تبریز بازگشته و بنظر حقیقت در آسمان علم و ادب و عرفان آفتابی بوده که صدها ستارگان درخشان از انوار علمیه اش کسب نور و روشنائی کرده اند. ز یک چراغ توان صد چراغ روشن کرد. و شهامت نفس و مناعت طبع او به اندازه ای بوده که جز خانهء مسکونی چیزی نداشته و آن را هم بعد از فوت بوامش دادند، و از این روی همیشه در شکنجه و فشار رجال حسود و بدخواه بوده و در این معنی گوید: دستی بخون دهر نیالوده چون مگس شد تار عنکبوت مرا دور روزگار ای هوش دیگر آهن سردم بسر مکوب ای فکر دیگر از رگ اندیشه خون مبار ای چشمهء مداد من از غصه قیرشو ای خامهء نزار من از غم چو نی بزار تألیفات او. 1- آتشکده در مراثی. 2- الفیه در طرائف. 3- تفسیر آیهء و ماخلقت الجن والانس. 4- در خوشاب که مثنوی است به تخلص «عمیدا». 5- دیوان غزلیات. 6- صحیفه الابرار. 7- علم الساعه. 8- لاَلی منظومه. 9- لمح البصر. 10- مفاتیح الغیب. 11- نصره الحق. و از این جمله فقرهء دویم و هفتم و نهم و یازدهم هنوز چاپ نشده و هفت فقرهء دیگر در تبریز چاپ شده است. و در دوازدهم رمضان 1312ه . ق. (غشیب) وفات و در وادی السلام نجف مابین مقام مهدی و دیوار شهر نجف مدفون است. (ذریعه ج1 ص5 و 497) (دیباچهء آتشکدهء حجه الاسلام) (ریحانه الادب). میرزا جعفر سلطان القرائی زیر عنوان حجه الاسلام محمدتقی بن محمد بن الحسینی الشریف التبریزی الممقانی گوید: وی پسر دوم حجه الاسلام آخوند ملا محمد ممقانی و فرع رشید شجرهء این خاندان است. در میان علماء شیخیه علم و از مشایخ بسیار مشهور این طایفه است. فقیه و محدث و مجتهد و حکیم و خداوند معالی و مآثر بود، در فنون شعر و ادب استاد و صاحب نظر و از مهرهء این فن است. طبعاً راغب انزواء و گوشه گیری و از مصاحبت و آشنائی خلق گریزان بود. ریاست را دوست نمیداشت و شوکت و جاه را جالب و طالب نبود. بخت تیره و طبع بلند داشت با فقر و قناعت اما با کمال استغناء و مناعت بسر می برد. چون وفات کرد دوهزار تومان قرض داشت و در مقابل آن مالی نبود خانهء مسکونی او را فروخته بطلب کار دادند. او در سال 1248 ه . ق. در تبریز متولد شده و از شانزده سالگی مدت پنج سال نزد پدر خود بتحصیل فقه و حکمت اشتغال ورزیده پس از مرگ پدر (1269 ه . ق.) در بیست و دوسالگی برای تکمیل تحصیلات بعراق عرب که مرکز علم بود سفر کرد، و مدتی در محضر علماء آن دیار کسب فواید علمیه نمود و به تبریز مراجعت کرد. در آن ایام حجه الاسلام میرزاحسین برادر بزرگش زنده و مرجع شیخیه بوده مع هذا پس از ورود به تبریز، امامت مسجد حجه الاسلام به او محول شده و در آن مسجد اقامهء جماعت میکرده پس از وفات برادر بزرگش مرجع عامهء شیخیه در تبریز شده تا صبح روز جمعه دوازدهم ماه رمضان سال 1312 ه . ق. در آن شهر وفات یافت و جسدش را به نجف نقل و در آن خاک مدفون نمودند. در وفات او جمعی از فضلاء بفارسی و عربی مراثی گفته اند و قطعهء عربی نیز از میرزا علی بن موسی ثقه الاسلام تبریزی مصلوب دیدم که در رثاء او گفته بود و مدح بسیار از او کرده و کلمهء «الغفار= 1312 ه . ق.» ماده تاریخ مرگ او میباشد. میرزا محمدعلی مدرس خیابانی در ریحانه الادب میگوید که: قبرش در نجف در گورستان معروف وادی السلام میان مقام مهدی و دیوار شهر نجف است. تولد او را در سال 1247 ه . ق. نوشته، علی الظاهر اشتباه کرده و چنانکه دیگران نیز تصریح کرده اند سال تولد او 1248 ه . ق. است شکل مهر او که بنظر نگارنده رسیده مربع کوچک و نقش آن که با خط نستعلیق بسیار خوب نوشته شده «محمد تقی بن محمد» است. کتابخانهء او که حاوی نسخ خطی ممتاز بوده پراکنده و متفرق گشت. در نوشتن خطوط سبعه استاد و از مهرهء خوشنویسان است. خط ثلث و رقاع و شکسته نستعلیق او را دیده ام و بسیار متین و محکم نوشته. میرزا محمدعلی صفوت در کتاب داستان دوستان مینویسد «در وصف قدرت قلمی او همین بس؛ آنگاه که بفلج شقی مبتلا گردید، از دست چپ چنان خط مینوشت که با کار دست راست فرقی نداشت» در فن کیمیا خبیر و بصیر و صاحب نظر بود. بعض اوقات با چندتن از دانشمندان معاصر خود و اصحاب سرّ که با آنها معاشر و غالب اوقات دورهم بودند بتحقیق طبایع اجسام و جستجوی خواص آنها مشغول می شدند و در آثار آنها سیر میکردند. نسخ خود صاحب ترجمه در این موضوع میان ارباب فن مشهور و معتبر است. وقتی در طهران سفینه ای بخط او دیدم از سر تا پا شامل نسخ مختلفه و اقوال متفرقه از استادان این فن بود. او سر پر شوری داشته، در سه لغت فارسی و عربی و ترکی شعر گفته اشعاری که در مراثی سروده پرسوز و گداز است. امروز شصت واند سال از مرگ او سپری شده هنوز خطباء و روضه خوانان و مداحان در تهران و آذربایجان و سایر بلاد ایران در منابر و مساجد و مجالس ذکر مصیبت اشعار او را میخوانند و مراثی او را زیب منابر خود قرار میدهند و برای او طلب آمرزش و رحمت می کنند. تخلص او در شعر «نیّر» است. از معاصرین او شخصی موسوم به اسماعیل و معروف بمیرزا بزرگ علی آبادی که اشعار سست و بی مایهء دارد نیز «نیر» تخلص داشته. علی الظاهر اول کسی که بچاپ و نشر اشعار او اهتمام کرده رئیس الذاکرین میر عبدالحسین پسر سید الذاکرین میرابوالفضل حسینی خلخالی تبریزی است. او اول مثنوی آتشکده را که در مراثی است در ایام حیات خود او در سال 1309 ه . ق. که سال اتمام آتشکده است در تبریز با چاپ سنگی پخش کرد و در دسترس همکاران خود قرار داد، بعد در حدود سالهای 1314 و 1315 ه . ق. بجمع و ترتیب و نشر اثر دیگرش که موسوم به لاَلی منظومه است مبادرت کرده و مقدمهء مختصری نیز برای آن نوشته است. پس از سید مذکور حاج میرزا علی اکبر عماد، مؤلف کتاب رنگارنگ در پی فحص آثار منظوم او آمده و از هرجا که توانست بدست آورد و جمع آوری کرده و نسخهء دیوان غزلیات فارسی و ترکی او را از میرزا ابوالقاسم پسر حجه الاسلام میرزا حسین برادرزادهء صاحب ترجمه تحصیل کرد، و پس از کوشش بسیار، کتابی بعنوان مجموعهء اشعار حجه الاسلام در سالهای 1345 و 1346 ه . ق. در تبریز با چاپ سنگی بخط نستعلیق که بدست میرزا نجفقلی خان کاتب هشترودی خالوی نقاش و هنرمند مشهور میرمصور، نوشته شده بچاپ رساند و همین مجموعه است که امروز میان مردم متداول است و در تبریز و طهران مکرر با کمی زیاده و نقصان و اختلاف مقدمه چاپ شده. و آن شامل سه کتاب از منظومات صاحب ترجمه است یکی مثنوی آتشکده دیگری لاَلی منظومه سومی دیوان غزلیات او. مثنوی آتشکده در مراثی و شمار آن حدود دوهزار و هشتاد و شش بیت است. این دو بیت که از تاریخ اتمام مثنوی مذکور هم خبر میدهد از آخر آن کتاب است. بس که دلسوز آمد این نظم زده آمد از هاتف بنام آتشکده شکر کاین منظومهء مشکین ختام در هزار و سیصد و نه شد تمام. لاَلی منظومه متضمن قصاید و قطعات و غیره شامل مراثی و مدایح در بحور و اوزان مختلف و حاوی نهصد و پنجاه و نه بیت است و در مطاوی آن غزلی از حجه الاسلام آخوند ملامحمد و دو قصیدهء فارسی از حجه الاسلام میرزا اسماعیل برادر صاحب ترجمه و قصیده ای لامیه بزبان عربی موسوم بقصیدهء ندبه از خود صاحب ترجمه که در آخر منظومه است آورده شده. مجموع ابیات آن از عربی و فارسی و ترکی حدود یکهزار و یکصد و هفتاد و چهار بیت است. این چند بیت که در مراثی است از اول آن منظومه است: چون کرد خور ز توسن زرین تهی رکاب افتاد در ثوابت و سیاره انقلاب غارتگران شام به یغما گشوده دست بگسیخت از سرادق زربار خور طناب کردند سر ز پرده برون دختران نعش با گیسوی بریده سراسیمه بی نقاب گفتی شکسته مجمر گردون و از شفق آتش گرفته دامن این نیلگون قباب از کلهء شفق بدر آورده سرهلال چون کودکی طپیده بخون در کنار آب یا گوشواره ای که به یغما کشیده خصم بیرون ز گوش پرده نشینی چو آفتاب این سه بیت نیز از اول قصیده که بعرب�� در رثاء گفته از آن منظومه است: ابت المنیه ان تطیش سهامها قف بالدیار وناد این کرامها ما للبلاقع من لوی باللوی قدانکرت اکنانها آرامها و رسوم ابیات بها لکنانه لاتستجیب منادیاً اعلامها از قصیده ای که در مدح امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب(ع) سروده و در آن شکایت از روزگار خود کرده: آن زر خالصم که بخارا کند فلک جای محک ز کوردلی امتحان من و آن طوطیم که در قفسم کرده روزگار یاران خبر برید بهندوستان من و آن کوکبم که از نظر نحس ناکسان در برج غم وبال من آمد قران من غم بحر خون و آه من انفاس جزر و مد دروی چو تخته پاره دل ناتوان من چشم جهان فضلم و بر چهره نیم شب اشک روان ستارهء هفت آسمان من فیلاسفان صدر دبستان هفت خط بر دست علم کودک سر عشر خوان من در کلبهء تفلسف من صد چو بوعلی پا خسته از تسابق یوم الرهان من بودم قرین صدرنشینان بزم خاص ز آمیزش عوام فروکاست شأن من چون سنگ کیمیا ز نظرها نهان شدم کس آگهی نیافت ز سر نهان من چون توتیا بدیده نشاندی مرا ز لطف بردی پی ار زمانه بروح کیان من ماندم بصد حجاب ز خرگاه قرب دور تا از کدام پرده برآید فغان من گوش از طنین خرمگسانم صدا گرفت ای کاش بود منزل عنقا مکان من و نیز از مواضع متفرقهء قصیده ای دیگر: حبذا دجلهء بغداد و لب آب فرات خاک تبریز مرا تب به تن و جان آورد من بفرزانگی استاد حکیمان بودم بر من این آب و هوا فکر پریشان آورد آسمانم حسد آورد بگلزار بهشت بر زمین آخرم از فتنهء شیطان آورد گوئیا دید که گنجی است مرا زیر زبان دهنم بست بر این کلبهء ویران آورد فلکا مادر ایام بصد قرن هنوز نتواند چو منی طفل سخندان آورد شاعری در خور من نیست که استاد خرد اولین پایه مرا حکمت لقمان آورد لیک چون پیر فلک هم سر صبیانم کرد ناگزیر است مرا بازی صبیان آورد دیوان غزلیات مشتمل بر غزلیات و رباعیات و مفردات و متفرقات و ساقی نامه و غیره بزبان فارسی، و آن در حدودهزار و ششصد و هشتاد و چهار بیت است. تمام این مجموعه که بدست حاج میرزا علی اکبر عماد مرتب و مدون گشته حدود چهار هزار و نهصد و چهل و چهار بیت بشمار آمد قسمت عمدهء آن فارسی، مقداری بزبان عربی و دوسه قطعه ترکی است. آقای عماد در مقدمهء مجموعه مینویسد که دیوان غزلیات فارسی و ترکی او از برادرزاده اش تحصیل و بهمت دو تن غزلیات و مثنوی آتشکده و لاَلی منظومه در یکجا چاپ شد. حق این است که در دیوان غزلیات یک بیت ترکی هم برای نمونه وجود ندارد و علاوه بر آنکه غزلیات و اشعار ترکی صاحب ترجمه تماماً در مجموعهء مذکور مندرج نیست، از مثنویات فارسی و قصاید و دیگر اشعار او که در بعضی جاها دیده شده در این مجموعه نیست. بسیار واضح است که این مجموعه شامل همهء آثار منظوم او نیست و هنوز کلمات منظوم او نیک جمع آوری نشده است. وی قطعهء زیر را بر سبیل تقریظ بیکی از دفاتر میرزا محمد صادق ادیب الممالک فراهانی نوشته من تمام آنرا از صفحهء 30 دیوان ادیب الممالک که در سال 1312 ه . ش. در طهران چاپ شده به اینجا می آورم: سزد ار سجده برد میرفراهانی را گر ز خاقان گذرد مرتبه خاقانی را ای امیر قرشی زاده کت اعجاز سخن بند بر ناطقه زد منطق سحبانی را گر برند این گهر نظم تو بر سوق عکاظ کس پشیزی نخرد سلعهء ذبیانی را عرق از خجلت تشبیب تو از نیل گذشت چهرهء طبع منوچهری دامغانی را مدعی گو گله کم کن که بهر خس ندهد فیض روح القدسی رتبهء حسانی را شعرا را همه گر سحر حلال است حدیث دیده بگشا و ببین آیت عمرانی را تا نیآمد بسخن نطق تو معلوم نبود کابر نیسان ز که آموخت درفشانی را گر شود ختم سخن بر تو امیری چه عجب کآخرین پایه همین است سخندانی را کوس تسخیر فروکوب که در کشور نظم بخت بر نام تو زد سکهء قاآنی را ادیب الممالک نیز در جواب تقریظ او این اشعار را گفت و در آن بکمالات او و همچنین به استادی وی در فنون خط اشارت کرده و چند بیت را بمدح پدرش حجه الاسلام ملامحمد ممقانی اختصاص داده است: عجبی نیست مر آن آیت ربانی را گر کند زنده ز نو حکمت لقمانی را ای بتاریک شب کفر برافروخته باز پدرت در ره دین شمع مسلمانی را اگر آن آیت رخشنده هویدا نشدی کس نخواندی ز ورق آیت فرقانی را تو از آن شاخ برومند بزادی که ز فضل درس توحید دهد نخلهء عمرانی را حجج بالغهء شرع بیاراست چنانک شست از صفحهء دین حکمت یونانی را توئی آن عاقلهء دور مه و مهر که عقل نزد فرهنگ تو گیرد ره نادانی را ملکات کلمات تو به نیروی کمال عقل بالفعل کند طبع هیولانی را تا بمیدان خرد اسب هنر تاخته ای دست بستی بقفا فاضل میدانی را رقمت ناسخ ریحان خط لاله رخان برشکسته خط طغرای صفاهانی را دم عیسی ز عقیق لب لعل تو وزد گهرت خیره کند تاج سلیمانی را حجه الاسلام آمد لقبت زانکه بخلق بشناسانی مرحجت یزدانی را بنده آن رتبه ندارد که تو در چامهء خویش در حق وی کنی این سان گهر افشانی را لیک در سایهء مهرت بشعیری نخرم زین سپس مخزن شعر حسن هانی را سر و سامان شهی دارم و دربندگیت بفلک یاد دهم بی سر و سامانی را از منظومات او علاوه بر ماسبق مثنوی است موسوم به «درّ خوشاب در جواب قاردوشاب» بزبان فارسی. این مثنوی در تبریز با چاپ سنگی پخش شده مع هذا نسخ آن نادر و کمیاب است ابیاتش حدود نهصد بیت اندکی کم و زیاد است. او این مثنوی را در حدود سال 1307 ه . ق. بنظم آورده و آنرا به انتقاد رسالهء «توحیدیهء» عالم شهیر اصولی میرزا محمود خوئی که در کلام است مخصوص داشته، و آن رساله را در این مثنوی به اسم «قاردوشاب» که نام ساختگی و مجعول خود ناظم است خوانده و از جهات معانی و الفاظ و مبانی شعریهء آن بمهارت و استادی انتقاد کرده، و آنرا از روی زیرکی با حکایات شیرین و تمثیلات ملیح آراسته و منسوب به عمیدالدین حسینی ساخته و تخلص را در آخر آن «عمیدا» آورده است. این چند بیت از آنجاست: دق جاهل بر حکیمان خبیر خندهء روبه بود بر دست شیر مرغ عنقا را چه نسبت با بط است جای عنقا قاف جای بط شط است بحث اهل ظلمت از اقلیم نور چاه زیج است و رصد بندی کور کور کوچه را نبیند زیر پا چون رصد بندد به اجرام سما دیگر از منظومات او ارجوزه ای است اضحو که بزبان عرب ممزوج با بعضی کلمات ترکی و لغات فارسی و معروف به «الفیه» که خودش آنرا «فسوه الفصیل» خوانده. میرزا محمد علی خان تربیت آنرا منظومهء عملیه معروف به الفیه تعبیر کرده و میگوید: بشراکت میرزا محمد طسوجی معروف به ملا باشی هریک پانصد بیت گفته اند. و در ترجمهء میرزا محمود ملاباشی طسوجی معلم مظفرالدین میرزا ولیعهد که برادر میرزا محمد طسوجی مذکور است باز از میرزا محمد یاد کرده، و میگوید «میرزا محمود ملاباشی طسوجی در سنهء 1295 ه . ق. وفات یافته، برادر وی میرزا محمد طسوجی بهمان لقب بجای وی منصوب شده است. این ملاباشی همان است که بشرکت حجه الاسلام متخلص به «نیر» من باب مطایبه هریک از آنها پانصد بیت عربی مشتمل بر فتاوی مضحکه منظوم فرموده اند...» و در این جا او این منظومه را بعنوان دیگر معرفی کرده است. از نوشتهء میرزا محمدعلی خان تربیت چنین برمی آید که این منظومه هزار بیت درست است پانصد بیت آنرا صاحب ترجمه و پانصد بیت دیگر را میرزا محمد طسوجی تبریزی ساخته. و من از بعض مطلعین شنیده ام که این منظومه را بهمراهی چندتن که با او معاشر و مصاحب بوده اند بنظم آورده و امیرنظام حسنعلی خان گروسی نیز در آن دست داشته. نسخ این کتاب اکثر با یکدیگر متفاوت است. بعضی از پانصد بیت کمتر و بعضی بیشتر و بعضی تا حدود ششصد بیت است. چنین مینماید که اشخاص دیگر از اصحاب مسخره نیز لاقیدی کرده تصرفات در آن نموده و در متن آن دست برده اند، و از اصلش کم کرده و یا ابیاتی به آن افزوده اند، و به هرحال تا امروز نسخه ای از این منظومه که شامل هزار بیت کامل باشد بنظر نگارنده نرسیده و شمول این منظومه بپانصد بیت با عنوان آن که الفیه نامیده اند بنا به بحثی که جلال الدین سیوطی در بهجه المرضیه فی شرح الالفیه زیر کلمهء الفیه آورده تنافی ندارد. این ارجوزهء اضحوکه در جای خود از منظر شعری بسیار متین و محکم و حاکی از اطلاعات وسیع ناظم در فنون ادب است لیکن چنانکه معینی جوینی مؤلف نگارستان دربارهء گلستان سعدی شیرازی گفته «بسبب کثرت تردد بر زبانها و تکرر تذکر در بیانها پایمال زبان سخنوران محافل و دست خوش لهجهء قصه خوانان مجالس گشته» و در کلمات و جملات و ابیات آن چنانکه اشاره شد تحریف راه یافته و از دست کاتبان بی سلیقه اغلاط به آن وارد آمده و تا امروز نسخهء صحیح و معتبری که بتوان بصحت صدور آن از ناظم اعتماد کرد بنظر نرسیده. این کتاب در میان بعضی بشآمت معروف و خواندن و نوشتن و نگه داشتن آنرا بد می شمارند و بنحوست منسوب میدارند. عجب تر آنکه مرد ثقه از مخلصان ناظم آن برای من روایت کرد و گفت که خود حجه الاسلام ناظم منظومه نیز دربارهء آن تطیر کرده است. هرچه هست این منظومه را با مثنوی «دُر خوشاب» می توان دنبالهء منازعات روزگار پدر و برادرش قرار داد، و از نتایج و ثمرات آن اختلافات بشمار آورد. این چند بیت از آن منظومه است: واختلف الاقوال فی التجار هل هم عدول ام من الفجار الحق انهم عبید درهم لیسوا یدینون بدین محکم یعطون تنزیلا علی الصراف و یاخذون منه بالاضعاف ما عندهم خمس و لا زکوه اذ کل ذاک عندهم حکاه لایعجبنک ما بهم من ریش فهم ذئاب فی لباس میش یزینون الهر کالالواد فیحملونه علی الاعواد لایمکثون غیر یوم اوغدا اذا هم قد صنعوا مجتهدا یبایعونه علی السجود لیاخذوا حکماً بلا شهود و یأکلوا مالا بضرب الشست و یقعدوا فی داره بالبست و یقتفیهم همج رعاع هم لکل ناعق اتباع ما گلشن الراز و نطق القوش(1) و مثنوی البشنو من القمیش این منظومه را جواب گفته اند و من آنرا دیده ام سخت سست است و از لحاظ شعری و ادبی بی ارزش و بسیار کم عیار است. میرزا محمدعلی صفوت در کتاب داستان دوستان این چندتن را از احباء او شمرده و میگوید که او با این چندتن که از کبار فضلای معاصر و لایق خلوت و خلت بودند ارتباط و الفتی داشت و غالباً شبها را برای انس و صفا انسب دیده گرد هم مینشستند میرزامحمد ملاباشی طسوجی برادر میرزا محمود. شریف العلماء اصفهانی پدر سیدحسن شریف زاده، میرزا فضلعلی آقا مجتهد متخلص بصفا پسر حاج میرزا عبدالکریم ملاباشی. حاج میرزا کاظم وکیل الرعایا ممدوح نادرمیرزا قاجار. کتب زیر علاوه از مثنوی آتشکده و لاَلی منظومه و دیوان غزلیات و الفیه و مثنوی درّ خوشاب که ذکر آنها گذشت نیز از تألیفات اوست: 1- صحیفه الابرار. 2- مفاتیح الغیب هردو معروف و مطبوع است. 3- تمامی خطب، ناقص است. 4- رسالهء علم الساعه. 5- شرح حدیث انا النقطه. 6- رسالهء لمح البصر. 7- رسالهء تفسیر ما خلقت الجن و الانس. 8- رسالهء نصره الحق. (از کتاب المحافل، سلطان القرائی تبریزی). (1) - ما استفهامیه است.