«لغت نامه دهخدا»
[حَ قَ فی ی] (ع ص نسبی، اِ)(1)یکی از سه استخوان که استخوان حرقفهء پهلو را تشکیل دهند. علی بن زین العابدین همدانی گوید: استخوان خاصره که حرقفه نیز نامند، عریض غیرمنتظم و بر خود پیچیده بقسمی است که طرف اعلای آن از بالا به پائین و از انسی به وحشی عریض و طرف اسفل آن از قدام به خلف پهن است. کلیهً شبیه به تبرزین و مرکب است از سه قطعه که بعضی از مصنفین قدیم هر یک را استخوانی دانسته جدا بیان میکردند. اول: استخوان عانه که در قدام واقع است و آنرا شاخهء عرضی و شاخهء نازلی است که متمم محیط ثقبهء زیرزهاری است. دویم: استخوان نشیمنگاه که ورک گویند در پائین آن واقع و هم از همین طرف ثقبهء زیر زهار را محدود مینماید. سیم: حرقفه که در خلف واقع است. و این هر سه قسمت در عمق تقعیر حُقّالورک تلاقی میکنند. اما در این ایام مجموع آنرا یک استخوان ملاحظه کرده و برای آن دو سطح و چهار کنار و چهار زاویه تعیین نموده اند. سطح اول؛ داخلی: بواسطهء تیزی برآمده که آنرا مضیق فوقانی نامند بدو قسمت شده در طرف اعلای آن حفرهء داخلی حرقفه است که عضلهء حرقفی بدان پیوسته و در طرف اسفل آن سوراخ بزرگی مشاهده میشود موسوم به ثقبهء «ساد» که آنرا «شسیه» سوراخ زیرزهاری نامیده و از غشاء ساد بسته میشود و عضلهء ساد با زیرزهاری داخلی به اطراف این سوراخ و بروی غشاء مذکور می پیوندد. و در قسمت فوقانی این ثقبه تقعیری است قدام و خلفی معروف به تقعیر زیرزهاری که عصب و عروق زیر زهار از آن میگذرند. این ثقبه از پائین به عظم ورک و از قدام به جسم عانه متصل می شود و آنقدری از این استخوان عانه را به ورک متصل میسازد که نیمهء فوقی آن شاخهء نازلی عانه، و نیمهء تحتانی شاخهء صاعدی ورک است، و از فوق به شاخهء عرضی عانه محدود میشود. سطح دوم؛ خارجی: در وسط آن نَقرهء بزرگ بسیار عمیقی است موسوم به حُقّالورک که روی آن بطرف وحشی اندکی به تحت و قدام است و رأس فخذ در آن قرار گرفته، مفصل فخذ حاصل میشود. و در قعر آن سطح مقعر کوچک غیرمفصلی پست و بلندی است که از پائین متصل به شکافتگی حق الورک و موسوم به قعر حق الورک است. کنار این نقره که موسوم به ابروی آن است در حالت حیاه محل اتصال چنبرهء حق الورک و دارای سه شکافتگی است که هر یک را بنام قطعهء استخوانی که آنها را جدا ساخته میخوانند: الف - قدامی که موسوم است به حرقفهء عانئی. ب - خلفی معروف به حرقفهء ورکی. ج - تحتانی موسوم به شکافتگی ورکی زهاری یا حق الورکی. و در طرف فوقی حق الورک تقعیر ناوئی است که از قدام به خلف کشیده شده، ابروی مذکور در آن واقع و موسوم است به ناودان فوق حق الورک و به این ناودان وتری که عضلهء مستقیم قدامی را منقبض مینماید پیوسته. سطح عریض منخفضی که در طرف فوقانی حق الورک واقع است آنرا حف��هء خارجی حرقفه نامند که روی آن بجانب وحشی و خلف و تحت است، و دو خط منحنی در این سطح دیده میشود، که قدامی به شوک قدامی و فوقی حرقفه، و خلفی به قسمت وسطی تیزی آن منتهی شده به قدام خط قدامی عضلهء کوچک سرین به مابین دو خط عضلهء وسطی سرین و به خط خلفی عضلهء عظیم سرین پیوسته اند. سطحی که در تحت نقرهء حق الورک است و روی آن به تحت و قدام و وحشی است در آن دهان خارجی ثقبهء زیرزهاری مشاهده میشود که جسم عظم عانه در قدام آن واقع و دو شاخهء افقی و عمودی آنرا از فوق به حرقفه و از تحت به شاخهء صاعدی ورک که حد تحتانی ثقبه است متصل مینمایند. و عضلهء زیرزهاری وحشی در اطراف ثقبه به سطح خارجی غشائی که ثقبه را بسته است می پیوندد. اما چهار کنار: اول؛ کنار قدامی - در این کنار از وحشی به انسی و از فوق به تحت، چهار فزونی استخوانی و سه شکافتگی که یک در میان واقع اند مشاهده میشود: 1- شوک قدامی و فوقانی حرقفه که عضلهء خیاط و روابط قوس فخذ و عضلهء ممدد و لفافهء عریض بطن بدان پیوسته اند. 2- در تحت این شوک شکافتگئی است که عصب فخذی جلدی از آن میگذرد. 3- شوک قدامی و تحتانی حرقفه که سر قدامی و مستقیم عضلهء سه سر بدان پیوسته است. 4- شکافتگی شبیه به ناودانی که عضلهء پسواس حرقفه در آن قرار میگیرد. 5- فزونی حرقفه و عانه که رباط حرقفهء عانه بدان پیوسته و عضلهء صغیر پسواس در صورت وجود بدان اتصال دارد. 6- تقعیر سطح عانه ای است که از جانب خلفی به تیزی عانه که متمم مضیق فوقانی است منتهی گشته. 7- شوک عانه است که زیاد برآمده و در وحشی زاویهء عانه واقع و باید ملتفت بود که به آن مشتبه نشود، و محل اتصال اول عضلهء مقربه و روابط قوس فخذ است. دوم؛ کنار خلفی - نیز مانند کنار قدامی از فوق به تحت چهار فزونی و سه شکافتگی دارد چنانکه از فوق به تحت دیده میشود: 1- شوک فوقی و خلفی حرقفه. 2- شکافتگی کوچک که معتدبه نیست. 3- شوک تحتی و خلفی حرقفه که عضلات عام حرقفه به آنها اتصال دارند. و در طرف انسی شوک فوقی پست و بلندیهای بسیاری است که آنها را دانه دانهای حرقفه نامند. و در جانب انسی و تحتی آنها در خلف تیزی سطح داخلی حرقفه سطح کوچک مفصلی ناهموار مثلثی است که منهدم است بر سطح مفصلی عجز که آنرا سطح گوشی حرقفه گویند. 4- در زیر شوک تحتانی حرقفه شکافتگی بزرگ نسائی است که در حال حیات بواسطهء دو رباط عجز و نسائی سوراخی در آنجا حاصل میشود. 5- پائین تر از اینها شوک نسائی است که باریک و برجسته و رباط کوچک عجز و نسائی به رأس آن و عضلهء توأم فوقانی به سطح خارجی و عضلهء مرتفع نمایندهء شرج و عضلهء ورک و عصعصی به سطح داخلی آن متصل میشوند. 6- در زیر این شوک شکافتگی کوچک نسائی است که در آن هم بمثل شکاف نسائی بواسطهء دو رباط عجز و نسائی مثل سوراخ یا معبری پیدا ش��ه است. 7- برآمدگی نشیمنگاه است که در بیان زوایا مذکور خواهد شد. سوم؛ کنار فوقانی یا تیزی حرقفه - دو طرف آن ضخیمتر از وسط و از بالا که نظر کنند بشکل سین (s) ایطالیائی است و جزء قدامی آن از طرف انسی و جزء خلفیش از وحشی مقعر است. این کنار منحرفاً از وحشی به انسی و از قدام به خلف مایل شده، و به لب انسی آن عضلهء عرضی شکم، و به لب وحشیش عضلهء مورّب بزرگ پیوسته، و در میان این دو لب از قدام عضلهء مورب کوچک و از خلف عضلهء مربع قطن اتصال دارند. چهارم؛ کنار تحتانی - کوتاه تر از کنارهای دیگر و در محاذی شاخهء صاعدی نشیمنگاه و نازلی عانه واقع، در مردان نازک و پست و بلند و در زنان صاف و برگشته به خارج است، و لفافهء عجان بدو پیوسته و در مردان ریشهء جسم نعوظی مجوف قضیب و عضلهء ورکی مجوفی به آن متصل میشوند. و اما چهار زاویه: اول؛ زاویهء قدامی و فوقانی - حاصل شده است از شوک قدامی و فوقانی حرقفه که مذکور شد. دوم؛ زاویهء قدامی و تحتانی، یا زاویهء عانه - بفاصلهء یک سانتیمتر و نیم در طرف انسی شوک عانه واقع و در طرف انسی و تحتی آن در روی جسم عانه سطح مفصلی پست و بلند طویلی است که تا ابتدای کنار تحتانی کشیده شده و از اتصال آن با نظیر خود مفصل عانه حاصل میشود. و بدین زاویه ستون انسی حلقهء اربیه اتصال دارد و به لب خلفی فاصله که میان این زاویه و شوک است عضلهء مستقیم بطن می پیوندد، و بلافاصله در قدام آن عضلهء مخروطی و ستون خلفی حلقهء اربیه که موسوم به رباط «کل» است متصل میشود. فاصلهء مذکور عبارت است از کنار تحتانی حلقهء اربیه، و مجرای منی نیز در روی آن واقع میشود. سوم؛ زاویهء خلفی و فوقی - از شوک خلفی و فوقی خاصره که ذکر شد حاصل شده است. چهارم؛ زاویهء خلفی و تحتی، یا دانه دانهای ورکی - از جمیع اجزاء این استخوان ضخیمتر و موضعی است که انسان بروی آن می نشیند و شاخهء صاعدی آن با شاخهء نازلی عانه متحد و بدان چند عضله می پیوندند: 1- بطرف خلفی از تحت به فوق عضلهء نیم غشائی و سر بلند عضلهء دوسر و عضلهء نیم وتری که همگی با عضلهء توأم تحتانی مجتمع میگردند. 2- بطرف انسی آن، عضلهء عرضی عجان متصل میشود. 3- بطرف وحشی آن، عضلهء مقربهء بزرگ و عضلهء مربع فخذ پیوسته اند. (جواهر التشریح علی خان صص 132-137). ترکیب ها: - حرقفی اسفنجی.؛ حرقفی بصلی(2). حرقفی بظری(3). حرقفی عجانی(4). حرقفی فخذی(5). حرقفی مجرائی(6). (1) - Ischion. (2) - Ischio-bulbaire. (3) - Ischio-clitorien. (4) - Ischio-perine. (5) - Ischio-femural. (6) - Ischio-uretral.