خائیدن

«لغت نامه دهخدا»

[دَ] (مص) بدندان نرم کردن و جاویدن و جویدن (برهان) (نظام) اِدغام؛ خائیدن اسب لگام را اضزاز تَلویث؛ انگشت خائیدن کودک خَضد؛ خائیدن و بریدن چیزی تر را چون خیار و گزر و مانند آن خَضم؛ خائیدن به اقصای دندانها جَدثَه؛ خائیدن گوشت دَردَرَه البُسرَه؛ خائیدن غورهء خرمابن را ضازَالتَّمر؛ خائید خرما را ضَغ َ ض غَه؛ خائیدن مردم بی دندان چیزی را عَضزعَضزاً؛ بازداشت و خائید غَسن؛ لقمه را بی خائیدن فروبردن به ترس آنکه دیگران در طعام بر وی سبقت گیرند قَ َ ص عَت النّاقه بِجِرَّتَها؛ فرو برد ناقِه نشخوار خود را یا خائید آن را قَضِمَ قضِ ماً؛ خائید و خورد چیزی خرد و ریزه را که به کرانهء دندان کفانیده شود لَجلَجَه؛ خائیدن لقمه را لُفتُالطعام لوفاً؛ خوردم طعام را یا خائیدم لَوک؛ خائیدن یا نرم نرم خائیدن و خائیدن اسب لگام را مَرث؛ خائیدن کودک انگشت خویش را مرث ال ّ ص بی اصبعه؛ انگشت خویش خائید کودک مَرس؛ انگشت خویش خائیدن کودک مَلَج؛ خائیدن خستهء مقل را مَلِجَ مَلَجاً؛ خائید خستهء مقل را هَرمَزَه؛ خائیدن لقمه را یا نرم نرم خائیدن هَمس؛ خائیدن طعام را (منتهی الارب) - فلان یُحَرِّقُ عَلَیه الاُرَّم؛ فلان دندان می خاید بروی (منتهی الارب) : نقد است مر آن بیهده را سوی شما نام کان را همی از جهل شب و روز بخائید ناصرخسرو محمد زکریا میگوید، کسی را که معده ضعیف بود مغز دانهء او [ مغز دانهء ماهوبدانه را ] درست باید فرو بردن و نباید خائیدن (ذخیرهء خوارزمشاهی) خوردی که خورد گوزن یا شیر ایشان خایند و من شوم سیرنظامی ||دشنام دادن سخنان نکوهیده گفتن : دهم ماه محرم خواجه احمدحسن نالان شد نالانی سخت قوی که قضای مرگ آمده بود، ( به دیوان وزارت نمی توانست آمد، به سرای خود می نشست و قومی را میگرفت و مردمان او را میخائیدند (تاریخ بیهقی ص 367 - آهن خائیدن؛ سودن آهن بدندان جویدن زنجیر گردن را از شدت خشم || - اقدام بر کار دشوار و طاقت فرسا || - سخت خشمگین شدن از چیزی و چاره جز تحمل نداشتن : مر شجاعت را بر این مثال صورت کرده اند چو نخجیری با قوت، سر او چون سر شیری که آهن میخاید، پای او چون پای پیلی که سنگ میکوبد (نوروزنامه) چون زنگ آهن خایند و چون نهنگ بدریا فروشوند (ترجمهء تاریخ یمینی ص 342 ) او ز تو آهن همی خاید بخشم او همی جوید ترا با بیست چشممولوی و رجوع به خائیدن شود - آهن خای: خشمگین؛ غضبناک : شیر آهنخای آن روز شود از نهیب و فزعش بازوخایفرخی - استخوان خائیدن؛ استخوان بدندان خرد کردن : دیده ای دندان که خاید استخوان کادمی هم استخوان میخواندشخاقانی - انگشت خائیدن؛ کنایه از ( حسرت خوردن : تنم از آتش تب سوخته چون عود و نی است چون نی و عود سرانگشت بخائید همه خاقانی هر ساعتم بنوّی( 1 درد کهن فزائی چون من ز دست رفتم ا��گشت بر که خائی خاقانی نیشکر با همه شیرینی اگر لب بگشائی پیش لعل شکرینت سر انگشت بخایدسعدی - بدندان خائیدن؛ جویدن چیزی را بدندان : جهان را مخوان جز دلاور نهنگ بخاید بدندان چو گیرد به چنگفردوسی || - نگاه خشم آلود به کسی یا چیزی کردن غضبناک به کسی یا به چیزی نگریستن : اقرار کن که سنگ دلم بعد از آن اگر لب وا کنم بشکوه بدندان بخائیمعرفی - پشت دست خائیدن؛ حسرت خوردن دریغ خوردن : سپهبد چو از چنگ رستم بجست بخائید رستم همی پشت دستفردوسی گاه بخائید همی پشت دست گاه برآورد همی آه سردفرخی من بخایم پشت دست از غم که او از روی شرم پشت پای خویش بیند تا نبیند روی من خاقانی من سر نهم بپایش او روی تابد از من من پشت دست خایم کو زان چه خواست گوئی خاقانی پنجه در صید برده ضیغم را چه تفاوت کند که سگ لاید روی در روی دوست کن بگذار تا عدو پشت دست میخاید سعدی (گلستان) - جگر خائیدن؛ آسیب رسانیدن آزار دادن : عشقت آن اژدهاست در تن من که دلم درد و جگر خایدخاقانی - دست خائیدن؛ حسرت خوردن دریغ خوردن افسوس خوردن : بخاید ز من دست دیو سیاه سر جادوان اندر آرم بچاهفردوسی رجوع به پشت دست خائیدن شود - دنبال ببر خائیدن؛ به کاری خطرناک دست زدن : با من همی چخی تو و آگه نئی که خیره دنبال ببرخائی چنگال شیر خاری منوچهری -دندان خائیدن:گاه در روی این همی خندید گاه دندان، بر آن همی خائیدمسعودسعد کسی کز خیل اعدای تو شد بر روزگار او قضا خندان همی آید قدر دندان همی خاید خاقانی بخائیدش از کینه دندان بزهر که دون پرور است این فرومایه دهر سعدی (بوستان) - رخ خائیدن؛ جلب علقه و محبت کردن دل کسی را بخود کشیدن : نرسد بر چنین معانی آنک حُب دنیا رخانش میخایدناصرخسرو - ژاژ خائیدن؛ هرزه درائی یاوه گفتن دعوی بیهوده کردن : آندم که امیر ما بازآمد پیروز مرگ از پس دیدنش روا باشد و شاید پنداشت همی حاسد کو باز نیاید باز آمد تا هر شفکی ژاژ نخایدرودکی همه دعوی کنی و خائی ژاژ در همه کارها حقیری و هاژابوشکور گفت [ حسنک ] زندگانی خواجه دراز باد بروزگار سلطان محمود بفرمان وی در باب خواجه ژاژ میخائیدند (تاریخ بیهقی ص 182 ) دندان جهانت می بخاید ای بیهده ژاژ چند خائیناصرخسرو هزار آواز چون دانا همه نیکو و خوش گوید ولیکن زاغ همچون مرد جاهل ژاژها خاید ناصرخسرو دل به بیهوده ای مکن مشغول که فلان ژاژخای میخایدناصرخسرو دهر ترا می بیشک مرگ بخاید چارهء آن ساز خیره ژاژ چه خائی ناصرخسرو - سنان خائیدن؛ جویدن سنان را بدندان : سنان گر بدندان بخاید دلیر بدرد از آوای او چرم شیرفردوسی - سنگ خائیدن؛ سخن بیهوده گفتن || - حسرت خوردن دریغ خوردن افسوس خوردن : آنگاه شوید آگه از این بیهده گفتار کز حسرت و غم سنگ بخائید بدندان ناصرخسرو || - اقدام بر کار دشوار بکار بی فایده پرداختن - شکر خائیدن؛ لذت بردن دهان را شیرین کردن : تا همی خوانی تو اشعارش همی خائی شکر تا همی گوئی تو ابیاتش همی بوئی سمن منوچهری|| - شیرین زبانی سخن با حلاوت گفتن : قیامت میکنی سعدی بدین شیرین سخن گفتن مسلم نیست طوطی را در ایامت شکر خائی سعدی ای که مانند تو بلبل به سخندانی نیست نتوان گفت که طوطی به شکرخائی هست سعدی - فندق خائیدن؛ سرانگشت را به لب گرفتن : گهی بر شکر از بادام زد آب گهی خائید فندق را بعنابنظامی - لب خ 0ائیدن، حسرت خوردن؛ دریغ خوردن : چو بیند ترا پیشت آید بجنگ تو مگریز تا لب نخائی ز ننگفردوسی چه قندهاست به آن لب که لب همی خایند بتان ز حسرت آن لب به قندهار اندر ادیب صابر و رجوع به پشت دست خائیدن شود || - گزیدن و سوراخ کردن و جویدن لب : بامدادان پدر چنان دیدش پیش داماد رفت و پرسیدش کای فرومایه این چه دندان است چند خائی لبش نه انبان است سعدی (گلستان) - لگام خائیدن؛ آماده بکار بودن : ستاده توسن طبعم لگام میخاید ؟ (از آنندراج) -امثال: هر دندانی این لقمه را نتواند خائید؛ کنایه از آنکه این کار چندان آسان نیست و هر کس از عهده آن بر نمیاید (امثال و حکم) ( 1) - ن ل: بنوعی.
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر