«لغت نامه دهخدا»
"(اِ)( 1) شوکه شوک (منتهی الارب) شوکهء تیز (آنندراج) سَ فی عَرین عَسَج لُدّاغ (منتهی الارب) لم لام بور غاز غاژ تیغ تیخ تلی تلو : اشتر گرسنه کیمه (کتیره؟) خورد کی شکوفه ز خار چیره خوردرودکی بلی کشیدن باید عتاب و ناز بتان رطب نباشد بی خار و کنز بر مارا( 2) فرالاوی از بیخ بکند او و مرا خار بینداخت مانندهء خار خسک و خار خواناابوشکور چگونه یابند اعدای او قرار کنون زمانه چون شتری شد هیون و ایشان خار( 3) دقیقی چشم بی شرم تو گر روزی برآشوبد ز درد نوک خارش جا کشوباد ای دریده چشم و کون منجیک جهان ما بد و نیک است و بدش بیش از نیک گل ایچ نیست ابی خار و هست بی گل خار قمری (از رادویانی) اگر گل کارد او صد برگ ابا زیتون ز بخت او بر آن زیتون و آن گلبن بحاصل خنجک وخار است چرا این مردم دانا و زیرک سار و فرزانه به تیمار و عذاب اندر ابا دولت به پیکار است؟ خسروی بردار کلند و تیر و تیشه و ناوه تا ناوه کشی خار زنی گرد بیابانخجسته به پیران رسیدند هر سه سوار رخان پر زخون و روان پر ز خارفردوسی همی زرد گردد گل کامکار همی پرنیان گردد از رنج خارفردوسی بکن کار و کرده بیزدان سپار بخرما چه یازی چو ترسی ز خار؟فردوسی ز شاپور از آنگونه شد روزگار که در باغ با گل ندیدند خارفردوسی به کاری که پاداش یابی بهشت نباید بباغ بلا خار کشتفردوسی چگونه راهی، راه درازناک و عظیم همه سراسر سیلاب کند و خاره و خار بهرامی چون در او عصیان و خذلان تو ای شه راه یافت کاخها شد جای کوف و باغها شد جای خار فرخی بر سنگلاخ دشت فرود آمدی خجل اندر میان خاره و اندر میان خارفرخی بر ماه ترا دو گل سیراب شکفته ست در هر دلی از دیدن آن دو گل خاریست فرخی خاری که بمن درخلد اندر سفر هند به چون بحضر در کف من دستهء شب بوی فرخی ترا شناسد دانا مرا شناسد نیز تو از قیاس چو خاری من از قیاس چو ناژ لبیبی چون باد بجنبد نبوَد خود ز پشه باک چون آتش برخیزد تیزی نکند خار منوچهری (دیوان ص 153 ) از پای افاضل تو کنی خار زمانهمنوچهری کار شه به شود و کار عدو به نشود نشود خرما خار و خار خرما نشود منوچهری بزرگ باش و مشو تنگدل ز خردی کار که سال تا سال آرد گلی زمانه ز خار ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص 277 ) گل ز تو چون بوی خویش باز ندارد کردچه باید حدیث خار مغیلان؟ ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ دکتر فیاض ص 638 ) ز گل بوی و از خار خستن بوداسدی زمانی بدین داس گندم درو بکن پاک پالیزم از خار و خواسدی چیست بنشاند و غازه کند و وسمه کشد آبگینه برد آنجا که درشتی خار است نجیبی هم بر انسان دو بار بر دو درخت بر یکی میوه بر دگر خار استناصرخسرو نبینی که چون کینه داران گل نو پر از خون دل و دست پر خار دارد ناصرخسرو تو خار توانی که بر نیاری ای شهره و دانا درخت گویاناصرخسرو خار و خس بفکن از این شهره درخت ایرا کز خس و خار نیابی مزه جز خارش ناصرخسرو گر دری یابیم زنی بندی ور گلی بینیم نهی خاریمسعودسعد گل را چو دم باد صبا خار نهاد از پوست برون آمد و بر خاک افتاد بدیع الدین ترکو آه که بر لاله چیره آمد سنبل آه که گل را نهاد خار بنفشه رفیع الدین مرزبانی فارسی چیست جرمم چه کرده ام باری که نهی هر دمم ز نو خاریسنائی و اگر خار در چشم متهوری مستبد افتد و در بیرون آوردن آن غفلت برزد بی شبهت کور شود (کلیله و دمنه) در عشق کم از درخت گل نتوان بود سالی بامید گل همی خار کشد عبدالواسع جبلی تا نماید زمانه خود یا نی نو بهاری پس زمستانم می نهد خارها کنون باری بامید گل و گلستانمروحی ولوالجی گلی بی زحمت خاری نباشدانوری زهی طراوت رویت نهاده گل را خار نبوده در کف ایام خوشتر از تو نگار رفیع الدین لنبانی گاهی نسیم لطف تو بر پای کرده سرو وقتی نهیب قد تو گل را نهاده خار رفیع الدین لنبانی ز دولت هرچه باید داد لیک از غم نکرد ایمن چه سود ار گل دهد زینسو چو زانسو می نهد خارم مجیرالدین بیلقانی فلک باز از نهان خارم نهاده ست که پیری پای بر کارم نهاده ست مجیرالدین بیلقانی گلی بدست که داده ست روزگار بگوی که بعد از آن بخفا خارهاش ننهاده ست مجیرالدین بیلقانی مرا خاری نهاد از هجر خویش آنروی همچون گل که در پای دل سرگشته دایم میخلد خارش مجیرالدین بیلقانی چیست زر و گل بدست الا که خارپای عقل صید خاری کی شود عقل سخن پیرای من خاقانی خار دردیدهء فلک شکند خاک در چشمهء خور اندازدخاقانی زین خار غم که در دل ریحان و گل خلید نوحه کنان بباغ صبای اندر آمدهخاقانی وان گلی کو بنشاند بحسد بر مکن گر همه خار قدم استخاقانی خسته نشوم ز خار نا اهل زان خار گل خسان ببینمخاقانی خار غم در راه خاقانی نهاد وز پی برداشتن قرضم نکردخاقانی هر خار که گلبن طمع داشت در چشم نمک فشان شکستم خاقانی (دیوان چ دکتر سجادی ص 787 ) بدانکه نیست کنم چون دهان گل پر زر بدست طعنه چرا هر خسی نهد خارم خاقانی خار راه خود منم خود را ز خود فارغ کنم تا دوئی یکسو شود، هم من تو گردم هم تو من خاقانی واندر آن بستان کزو دست خزان را گل رسید ای عجب گوئی برای چشم من خاری نماند خاقانی با خار خشک خاطرم آرد ترنگبین بادی که بروزد ز نی عسکر( 4) سخاش خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 238 ) بست خیالش که هست همسر من ای عجب نخل رطب کی شود خار مغیلان اوخاقانی ای عاقلان را بارها بر لب زده مسمارها وی خستگان را خارها در جای خواب انداخته خاقانی شکست این دلم نادرست اعتقادی بسم خار در دیدهء آرزو زدخاقانی هر خار بباغ اندر دارد رطبی یا گل نه گل نه رطب دارد این خار که من دارم خاقانی سایهء خار تو سروستان است خرمن نشو و نما آمده ایخاقانی گلی از باغ وفا آمده ای خود خس و خارنما آمده ایخاقانی خار و گل نام خدا میگویند ای سهی قد ز کجا آمده ایخاقانی گل ز آتش ظلم خار نالید بدرگاهش از کین گل آتش را بر خار کشد عدلش خاقانی (چ عبدالرسولی ص 482 ) و آن را که از حدیقهء لطفش گلی شکفت دوران روزگار نیارد نهاد خارظهیر که گر زشکر و گل باتو تلختر گوید نهد زمانه بسان ترانگبینش خارظهیر نوای خارکش از عندلیب نیست عجب که مدتی سر و کارش نبوده جز باخار ظهیر عجب بمانده ام از روزگار خود که چرا گلی ندیده مرا صد هزار خار نهادظهیر صحبت این خاک ترا خار کرد خاک چنین تعبیه بسیار کردنظامی دل بندهء بوی عنبر آمیز گل است جان چاکر عارض دلاویز گل است بلبل که هزار خارکش بندهء اوست او نیز غلام خار سرتیز گل است اوحدالدین خار است نخست بار خرماسعدی هنر بچشم عداوت بزرگتر عیب است گل است سعدی و در چشم دشمنان خار است سعدی تا گلت از خار و خارت از پای بدر آمد (گلستان سعدی باب دوم) نه بلبل بر گلش تسبیح خوانی است که هر خاری به تسبیحش زبانی است سعدی خرما نتوان خورد از این خار که کشتیم سعدی هر کرا با گل آشنائی بود گو برو با جفای خار بسازسعدی جای گل گل باش و جای خار خارسعدی ز تهمت بی گناهی را منه خار که نه گل دید از بستان نه گلزار امیرخسرو دهلوی با دولتیان نشین که خاری در صحبت گل شود بهاریامیرخسرو از آن زمان که بدنیا شکفت چون تو گلی نهاد دست قضا خار باغ عقبی راابن یمین مرا دست هجرانت خاری نهاد گل دلگشای تو ناچیده هیچابن یمین چشم بد دور که بستان ارم را گه حسن خار اندوه نهاده ست گل خودرویت ابن یمین زانکه چون گل اگر زرم بودی دست گیتی مرا نهادی خارابن یمین خار کآتش بدو بود زنده آتش کشتنیش می سوزدسلمان ساوجی خار آتش فروز سوختنی گر ز گل جاه و شوکت اندوزد سلمان ساوجی زادهء خار است گل زان نیستش بوی وفا خود کسی بوی وفا نشنید ز ابنای لئام سلمان ساوجی از خارخار عشق تو در سینه دارم خارها هر دم شکفته بر رخم زان خارها گلزارها جامی (دیوان ص 138 ) خارکش پیری با دلق درشت پشتهء خار همی برد به پشتجامی نهاده زهر برِنوش و خار همبر گل چنانکه باشد جیلانش از بر عنابابوطاهر || در تداول علم تشریح تیغه های مهرهء گردن است که به عربی شوک میگویند صاحب ذخیره گوید : از آن موضع برآمده است و بخارهای مهرهء گردن پیوسته است (ذخیرهء خوارزمشاهی) نزدیک خارها و مهره ها رسید و بدان خارها پیوسته (ذخیرهء خوارزمشاهی ||) خارسیخ و سیخک و خار خروس و آن برآمدگی نوک تیزی است بر ساق ماکیان و خروس که پیری و جوانی آنها به بزرگی و خردی آن شناسند صیصه (منتهی الارب) رجوع به همین کلمه شود || خوش قد || عقده گشا (آنندراج ||) از صفات سوزن : گل که خواهد دل صدپارهء بلبل دوزد غرضش سرزنش سوزن خار است هنوز آصفی (از آنندراج ||) ماه شب چهارده ماه بدر( 5) (آنندراج) (فرهنگ شعوری (|| ج 1 ص 361 ) : چو خورشید تابان نهان کرد روی همی تاخت خار از پس پشت اوی فردوسی (از فرهنگ شعوری ج 1 ص 361 ناز و کرشمه (آنندراج) (فرهنگ شعوری ج 1 ص 361 ) : باده بیار ای پسر خوش که پاک باده برد زین دل غمگین غبار ای می و گل بخش لب و روی تو بهرهء چشم تو خمار است و خار مختاری (از فرهنگ شعوری ج 1 ص 361 ) - خار از پا بدر آمدن؛ رفع مزاحمت کردن اندوه پایان یافتن : گلم ز دست بدر برد روزگار مخالف امید هست که خارم ز پای هم بدر آید سعدی (غزلیات چ فروغی چ کتابفروشی بروخیم ص 115 ) - خار از پا برآوردن؛ رفع ایذاء و ناراحتی کردن : غم عشق آمد و غمهای دگر پاک ببرد سوزنی باید کز پای بر آرد خاریسعدی - خار از پای کسی برکندن؛ ناراحتی را برطرف کردن : دل شکسته که مرهم نهد دگر بارش یتیم خسته که از پای برکند خارشسعدی - خار از پای گذشتن؛ آب از سرگذشتن : گفتمش چاره کن از بهر خدای کآبم از سرگذشت و خار از پاینظامی - خارانداز؛ نوعی خارپشت باشد که خارهای خود را مانند تیر اندازد و به عربی آن را قنفذ گویند (آنندراج) رجوع به همین عنوان شود - خار برآوردن خوشه؛ خَلع (منتهی الارب) رجوع بخلع شود - خار برچیده؛ خار گرد کرد شده (آنندراج) - خار بر سر دیوار نهادن؛ رجوع به همین عنوان شود - خاربست؛ آنچه از خاربنان و خار و خلاشه و امثال آن برگرد دیوار باغ و کشت برای محافظت آن فرو برند برای عدم دخول سوار و پیاده و دیگر حیوانات موذیه (آنندراج) رجوع به همین عنوان شود - خاربُن؛ بوتهء خار (آنندراج) رجوع به همین عنوان شود - خاربند؛ رجوع به خاربست در شود - خار پشت؛ جانوری است معروف، گویند مار افعی را می گیرد و سر بخود فرو میکشد و مار خود را چندان بر خارهای پشت او میزند که هلاک می شود (آنندراج) رجوع به همین عنوان شود - خار پیراهن؛ مخل و موذی (آنندراج) رجوع به همین عنوان شود - خار ترازو؛ رجوع به همین عنوان شود - خار ترنجبین؛ خاری است که بر ترنجبین می باشد رجوع به همین عنوان شود - خار چیدن؛ رجوع بخار در راه شکستن شود - خارچین؛ خاربست (آنندراج) رجوع به خاربست و خاربند و همین عنوان شود - خارچینه؛ موچینه و منقاش سرتراشان باشد و سرهای دو انگشت که دو ناخن سبابه و ابهام را نیز گویند که با آن گوشت و پوست بدن آدمی را چنان گیرند که بدرد آید (آنندراج) رجوع به همین عنوان شود - خار خرما؛ سیخ خرما سُلّا (منتهی الارب) رجوع به همین عنوان شود - خارخسک؛ خاری باشد سه پهلو بهترین آن بستانی بود و آن را مغربیان حمص الامیر خوانند گویند معتدل است و عصارهء آن را در جائی که کک بسیار باشد بیفشانند همه بمیرند (آنندراج) رجوع به همین عنوان شود - خار خلیدن؛ رجوع به همین عنوان و بخار نشاندن شود - خار و خس؛ معروف است و رجوع به همین عنوان شود - خار در پیراهن ریختن؛ ایذاء نمودن : در بر عاشق چه راحت نازک اندامی کند خار میریزد عبیر ناز در پیراهنش فطرت (از آنندراج) - خار در جگر شکستن؛ بیقرار کردن (آنندراج) رجوع به همین مدخل شود - خار از راه برداشتن؛ رفع مزاحمت کردن : جوانمردی کن از من بار بردار گل افشانی کن از ره خار بردارنظامی - خار در جیب افکندن؛ ایذاء کردن (آنندراج) : خار در جیب گلستان فکند گلخن ما خنده بر نغمهء داود زند شیون ما طالب آملی (از آنندراج) رجوع به همین عنوان شود - خار در راه شکستن؛ کنایه از محافظت کردن باشد و خارچیدن را نیز گویند (آنندراج) : مرا تا خار در ره می شکستی کمان در کار ده ده می شکستی نظامی (خسرو شیرین) - خار رفتن در چیزی؛ رجوع به خار نشاندن شود - خار نشاندن؛ نشاندن خار در چیزی میباشد (آنندراج) رجوع به همین عنوان شود - خار نهادن بر چیزی؛ ایذاء و ناراحت کردن (آنندراج) : بوته بر عارض آن نگار نهاد دل ما را ز عشق خار نهاد (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) رجوع به همین عنوان شود - دیوخار؛ درختی است پرخار و آن را سفید خار و خفچه گویند و به عربی شجره الجن خوانند (آنندراج) رجوع به دیوخار شود - سپیدخار، سفید خار؛ گیاهی است که به عربی آن را - ( شوکه البیضاء گویند (آنندراج) رجوع به همین عنوان شود - شترخار، اشترخار؛ رجوع به اشترخار و اشترغاژ شود ( 1 ظ : کنز (گنج) بی مارا ( 3) - ظ : خوار ( 4) - نی عسکر یعنی نیشکر عسکر مکرم - (Aiguillon, epine, Chardon (2 (شهری به خوزستان) ( 5) - بنقل صاحب فرهنگ انجمن آرای ناصری از رشیدی این دو کلمه باید با واو معدوله (خوار) آید."