«لغت نامه دهخدا»
[زِ] (اِخ) نام حکیمی است دانشمند (آنندراج) عبدالرحمن خازنی معروف بزاهد از علماء ریاضی و رصد در قرن پنجم و ششم است که در سال 467 ه ق در مجمع اصلاح تاریخ و تبدیل جلالی حضور داشته در 513 زیج شاهی را تألیف نموده و در 525 « رساله فی الَالات العجیبه » کتابی مانند زیج در اوساط کواکب آورده است از تاریخ وفاتش چیزی بدست نیامد از تألیفات خازنی الحمدلله الذی انار قلوبنا بنور الاسلام و هدانا الیه بخاتم النبیین محمدالمصطفی علیه السلام اما بعد فان الله » : است و اولش این است این کتاب مشتمل بر هفت مقاله است در شرح برخی از آلات رصدیهء قدما 1- در آلت ذات الشعبتین « تعالی لما ابدع الاشیاء -2 ذات التقبتین 3- ذات المثلث 4- ربع 5- آلت انعکاس 6- اسطرلاب 7- در استخراجات مشخصات فلکیه در آن کتاب شنبهء 12 ربیع الاول 525 ه ق را برای مثل اعتدال ربیعی نام می برد و عرض ری را در آنجا 35 درجه و 40 دقیقه ضبط کرده و اوساط کواکب ثابته در آن بسال 509 ه ق به اول محرم گذارده شده و ثوابت را رصد نکرده بلکه 15 درجه بر مقادیر آنها که در مجسطی است اضافه نموده و اشتباهاً آن را زیج عبدالرحمن خازنی معرفی نموده اند و از مطالعهء این کتاب معلوم میشود که عبدالرحمن خازنی تا سال 525 حیات داشت عبدالرحمن زیجی بنام سنجر پادشاه سلجوقی تألیف کرده که یک نسخهء خطی آن بقوه نظر نافی ادوار » : در کتابخانهء واتیکان موجود است و در آن کتاب مانند ادوار سند هند جداولی ساخته است و می نویسد که السند و هزارات ابی معشر و غیرهما تهیأ لنا استخراج ادوار توافق الحرکات المعتبره و ان کان الوصول الی مثلها غامضاً جداً لکثره عبدالرحمن خازنی در حدود 513 برای سنجیدن وزن مخصوص اجسام قانونی وضع کرده که تعقیب میزان « الحسابات فیها ارشمیدس بوده و میزان الحکمه ساخت و نیز ترازوئی اختراع کرد که از غرائب مکانیک بشمار میرفت و میزانش تا سه رقم اعشار ( بود و در 515 ساعت آبی را به نام میزان الساعه ساخت (از گاهنامهء سیدجلال طهرانی سال 1311 ص 185 و 184.