خاشاک

«لغت نامه دهخدا»

(اِ مرکب) خاشه( 1) (آنندراج) (انجمن آرای ناصری) ساق علف و چوب و ریزه های باریک و خار و خس با خاک آمیخته (برهان قاطع) ریزهء کاه با خاک بهم آمیخته و خاشه (شرفنامهء منیری) (فرهنگ شعوری ج 1 ورق 369 ) قذاه، عَذَب (منتهی الارب) (اقرب الموارد) عقاقیر (السامی فی الاسامی) آشغال : گفت با خرگوش خانه خان من خیز خاشاکت از او بیرون فکنرودکی ز خاشاک ناچیز تا عرش راست سراسر به هستی یزدان گواستفردوسی ولیکن بفرمان یزدان دلیر نباشد ز خاشاک تا پیل و شیرفردوسی برآن توده خاشاکها بر زدند بفرمود تا آتش اندر زدندفردوسی تا روی بجستن ننهد برق شغبناک صافی نشود رهگذر سیل ز خاشاک منوچهری گر بر سر خاشاک یکی پشه بجنبد جنبیدن آن پشه عیان در نظر ماست ناصرخسرو که دریا در نهد در قعر و خاشاک آورد برسر مختاری غزنوی تو بادی و من خاک تو تو آب و من خاشاک تو با خوی آتشناک تو صبر من آوار آمده خاقانی خاشاک دورنگ روز و شب را آتش زن و در زمان برافروزخاقانی چو شد پژمرده خاشاکی بود خشک دهلوی دگر آهو که خاشاک است خوردش بجای مشک خاشاک است گردشنظامی سهی سروش فتاده بر سر خاک شده لرزان چنان کزباد خاشاکنظامی در اندیشید از آن که یار دلکش که چون سازد بهم خاشاک و آتشنظامی -امثال: خاشاک به گاله ارزانی و شنبه بجهود؛ نظیر: سرخر و دندان سگ (امثال و حکم تألیف دهخدا ج 2) خاشاک نیز بر در دریا گذر کند ( 2) نظیر: سلیمان با چنان حشمت نظرها بود با مورش (امثال و حکم تألیف دهخدا ج 2) - خاشاک مسجد؛ ظاهراً نوعی گستردنی نظیر بوریا و حصیر باید باشد : بمسجد رفتم بوریا نبود بخانه رفتم و خادم را گفتم تا درازگوش بگیرد با او به کنار آب حرام کام رفتم و یک خروار خاشاک مسجد آوردیم و در مسجد انداختیم (تاریخ بخارا نرشخی از انیس الطالبین نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف ص 144 ) در منزل ایشان در زمستان خاشاک مسجد می بود و در تابستان بوریای کهنه (تاریخ بخارا نرشخی از بمعنی حسد برنده آمده است و شاهدش این بیت « خاشه بر » انیس الطالبین ایضاً) ( 1) - در فرهنگ جهانگیری خاشه بمعنی رشک و است : گر چه شان کار همه ساخته از یکدگر است همگان کینه ور و خاشه بر یکدگرند ناصرخسرو (از فرهنگ جهانگیری) صاحب فرهنگ آنندراج گوید: این لغت در نظر غریب آمد بدیوان ناصر که از روی شش دیوان تصحیح شده بود رجوع کردم معلوم شد که صاحب فرهنگ جهانگیری شعر را غلط خوانده و خاسته را خاشه گرفته و خاشه بر را بحسد برنده معنی کرده است و حال آنکه معنی اصل بیت این است که اگر چه کار خلق از یکدیگر ساخته میشود ولی همه با یکدیگر برخاسته بجنگ و کینه ورند بی واو صحیح است خاسته را خاشه خوانده و بر را عطف برخاشه کرده و چون بیمعنی بود خاشه « برخاسته » بمعنی « خاسته » چون این بر را حسد بر معنی نموده و حال آنکه اصل شعر چنین است:همگان کنیه ور و خاسته بر یکدگرند رشیدی که اصلاح جهانگیری کرده از روی جهانگیری نوشته که خاش گری یعنی سخن چینی و در فرهنگ بمعنی دوستی گفته و از حقیقت کلام غافل مانده است این قول نیز مخالفت جهانگیری شد که بمعنی دوستی نوشته و الله اعلم صاحب برهان نیز پیرو جهانگیری شده و بدو اقتفاء کرده و بمعنی رشک و حسد آورده ( 2) - صاحب فرهنگ شعوری این مثل را چنین آورده است گر بگذرم بخاطر پاک تو باک ( نیست خاشاک نیز بر در دریا گذر کند (فرهنگ شعوری جلد 1 ورق 369.
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر