«لغت نامه دهخدا»
(اِ) خانه بیت (صحاح الفرس) (برهان قاطع) (شرفنامهء منیری) (فرهنگ جهانگیری) (غیاث اللغات) (انجمن آرای ناصری) (آنندراج) (ناظم الاطباء) : گفت با خرگوش خانه خان من خیز خاشاکت از او بیرون فکنرودکی تا سمو سر برآورید ز دشت گشت زنگارگون همه لب کشت هر یکی کاردی ز خان برداشت تا برند از سمو طعامک چاشترودکی بسا خان و کاشانه و خان غرد پدید اندرو شادی و نوش خورد بوشکوربلخی اگر بخواهم خانی کنم ز چشم و رخم بناش زر و ز مردش آستانه کنمخسروی با چنگ سغدیانه و با بالغ و کتاب آمد بخان چاکر خود خواجه با صواب عمارهء مروزی بشد پاکدل تا بخان جهود همه خانه دیبا و دینار بودفردوسی چنان دان که زابلستان خان تست جهان سربسر زیر فرمان تستفردوسی ز بیشه ببردم ترا ناگهان گریزان ز ایران و از خان و مانفردوسی چو شد پل تمام او ز ششتر برفت سوی خان خود روی بنهاد تفتفردوسی از آن جای با گنج و دیهیم رفت بدیدار خان براهیم رفتفردوسی پدر مرا و شما را بدین زمین بگذاشت جدا فکند مرا با شما ز خان و ز مان فرخی بسا پیاده که در خدمت تو گشت سوار بسا غریب که از تو بخان رسید و به مان فرخی تا درین باغ و درین خان و درین مان منند دارم اندر سرشان سبز کشیده سلبی منوچهری چو آمد بر مأمن و خان خویش ببردش بصد لابه مهمان خویش (گرشاسب نامه) بخان کسان اندری پست بنشین مدان خانهء خویش خان کسان را ناصرخسرو که سال و مه نباشد جز بخان این و آن مهمان ناصرخسرو بی آنکه ببینیش تو خوش خوش برباید گاهی زن و فرزند و گهی خان و گهی مال ناصرخسرو خانه و خان بمان بگربه و موش سنایی (از فرهنگ جهانگیری) داری بخان خویش عقاب و عذاب گور زآنگه به وی نیاوری ایمان و نگروی سوزنی مهمان گرفته ریش مرا برده خان خویش آن میزبان نغز و به آئین و بردبارسوزنی دل خان تو شد خواه روی خواه نشینی بر تو نرسد حکم که تو خانه خدایی خاقانی دو روح و دو نور کس جز ایشان بر یک سر خوان و خان نده یدستخاقانی قدر خود بشناس و قوت از خوان و خان کس مخور خاقانی بدین خان کو بنا بر باد دارد مشو غره که بد بنیاد داردنظامی در ستم آباد زبانم نهاد مهر ستم بر در خانم نهادنظامی چه شد چه بود چه افتاد کاین چنین ناگاه به اختیار جدا گشته ای ز خان و ز مان سلمان (از فرهنگ ضیاء) ندانستم که وقت چاره سازی مرا از خان و مان آواره سازی جامی (از فرهنگ ضیاء) این کلمه بصورت مزید مؤخر امکنه در کلماتی چون کلمات زیر استعمال میشود: آذیوَخان از قراء نهاوند، باصلوخان، برسخان، بلخان، پیش خان، چپاخان، جرخان، جلوخان، جوخان، جویخان، خرخان، دلیخان، زازخان، زندخان، سرخان محله، شیرخان، کبوترخان، کفترخان، کومخان، ماخان، نخان - خان زنبور (عسل)؛ یعنی جایی که زنبور در آن خانه کند و عسل بسته شود (برهان قاطع) (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرای ناصری) (آنندراج) (ناظم الاطباء) : این مربع خانهء نور از خروش صادقان چون مسدس خان زنبوران پرافغان آمده خاقانی خان زنبور کلبهء قصاب کلبهء نحل صحن بستانستخاقانی شکل خان عنکبوتان کرده اند آنگه بقصد سرخ زنبوران در آن شوریده خان افشانده اند خاقانی برآرم زین دل چون خان زنبور چو زنبوران خون آلوده غوغاخاقانی - هفت خان؛ هفت خانه || - نام عقبه ای بوده است( 1 ||) خوان طبق (ناظم الاطباء) کاروانسرای تیم (برهان قاطع) (شرفنامهء منیری) (مهذب الاسماء) (فرهنگ جهانگیری) (غیاث اللغات) (انجمن آرای ناصری) (آنندراج) (ناظم الاطباء) تیم کروان (زمخشری) کاروانگاه کاروانگه فندق بلغت اهل شام( 2) رباط ج، خانات: هم آنجایگاه خانی بود کاروانگاهی بزرگ (ترجمهء تفسیر طبری) : بهر راهی رباطی کرد و خانی نشسته بر کنارش راهبانی(ویس و رامین) از ایدر بخواهی شدن بی گمان که اینجات خان است و آنجات ماناسدی دل پرمعرفت باید که در جان باشدش ایمان کسی را پاسبان باید که در خان باشدش کالا قوامی (از فرهنگ جهانگیری) ای پیر کجا میروی؟ گفت: در این خان میروم گفتند: این سرای پادشاه بلخ است گفت: این کاروانسرا است گفت: جایی که یکی درشود و یکی درآید خانی باشد نه سرایی (مجالس سعدی مجلس 4) و امیر خلف بلب پارگین ربطی کرد تا هیچ کس اندر حصار طعامی نیارد برد و سپاه پیرامون ربط فروگرفت تا خرواری گندم بدویست و چهل دینار شد بر آنجا و مردمان بیشتری از گرسنه ای بمردند و حسین از سبکتکین مدد خواست و چیز همی پذیرفت و سبکتکین بیامد تا خان( 3) بیاری حسین (از تاریخ سیستان ص 339 ) -خان النجار؛ تیم که کاروانسرای بزرگ باشد (منتهی الارب ||) اهل خانه و عیال (ناظم الاطباء ||) هر یک از خانه های نرد یا شطرنج - شش خان؛ خانهء ششم نرد || سامان اثاثیهء خانه اسباب خانه (ناظم الاطباء ||) بُرج : شمس را خان بره نیست شرف شرف شمس بواو قسم استخاقانی || دکان بازارگاه (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج نیز گویند « خانی » العروس ||) میخانه و جایی که شراب میفروشند (ناظم الاطباء) (منتهی الارب ||) حوض کوچک و آن را نیز گویند (انجمن آرای ناصری) « خانی » شود || چاه خرد و آن را « خانی » (انجمن آرای ناصری) (آنندراج) رجوع به شود || چشمه : شاهزاده را عطش قوت گرفته و به اتفاق آسمانی و قضای یزدانی بلب « خانی » (آنندراج)( 4) رجوع به کلمهء نام آتشکدهء گشتاسب ؛« خان گشتاسبی » 5 ||) معبد آتشکده - خان آذرگشتاسب یا )( چشمه و خانی رسید (سندبادنامه ص 253 بوده در بلخ وی همهء گنجهای خود را در آنجا گذاشته بود : بفرمود [ گشتاسب ] تا آذر افروختند بر او عود هندی همی سوختند زمینش بکردند از زر پاک همه هیزمش عود و عنبرش خاک همه کارها را به اندام کرد پسش خان گشتاسبی نام کرددقیقی همی خورد باده همی تاخت اسب بیامد سوی خان آذرگشسبفردوسی بدو گفت ما همچنین با دو اسب بتازیم تا خان را « هفت خوان » آذرگشسبفردوسی نشستند چون باد هر دو بر اسب دوان تا در خان آذرگشسبفردوسی ( 1) - بعضی ها دانسته اند و آن دو عقبه بوده است یکی وقتی که کیکاووس در مازندران به بند افتاده بود و رستم از برای « هفتخان » مصحف خلاصی او میرفت در اثنای راه چند جا دیوان و جادوان را کشت و بهفت روز بمازندران رفته کیکاووس را نجات داد و آن را هفت خوان عجم میگویند بسبب آنکه از هر منزلی که میگذشت بشکرانهء آن ضیافتی و مهمانی میکرد دوم عقبهء راه روئینه دز بود چون ارجاسپ پادشاه توران زمین خواهران اسفندیار را در قلعهء روئینه دز در بند کشیده بود و اسفندیار در آن ایام دربند پدر بود همین که نجات یافت از راه عقبهء هفتخوان رفته بلاهایی که در راه پیش می آمد دفع کرده خود را به هر وسیله ای که بود بدرون قلعه انداخت و بخدعه و فریب ارجاسپ را با جمعی از مردم او کشت و خواهران خود را خلاص کرد بعضی گویند: این هر دو عقبه یکی است و آن هفت منزل است میان ایران و توران و به آن راه بغیر رستم و اسفندیار کس نرفته است (از برهان قاطع و حاشیهء بکار « فندق » برای « فنتق » برهان ذیل همین کلمه) ( 2) - سلمه از فراء نقل میکند که او میگفت: از عربی از اعراب قضاعه شنیدم که 3) - در حاشیهء تاریخ سیستان مصحح این نام را ) ( قصد میکرد (از المعرب جوالیقی ص 239 « خان » میبرد و از این استعمال معنی انجمن » 4) - صاحب ) ( نام خاصی گمان نبرده بلکه یکی از کاروانسراهای بین راه دانسته است (از حاشیهء تاریخ سیستان ص 339 نیز از او تبعیت کرده است: دو خانی پدید آید « آنندراج » این دو بیت را ذیل این کلمه بعنوان مثال آورده و صاحب « آرای ناصری اندر دو چشم از آن روی ناری و زلف دوخانی قطران گوید این خاقانی دریامثابت خود منم خوانمش خاقانی اما از میان افتاده قا معنی « چشمهء خان » بود ولی « بلب چشمهء خان رسید » خاقانی ( 5) - مؤلف لغت نامه گوید: این تصحیح قیاسی است زیرا اصل هم همین تصحیح را تقاضا دارد باری آنچه در فرهنگها برای معنی چشمه ضبط « قضای یزدانی » و « اتفاق آسمانی » ندارد و سجع « خان » است نه « خانی » شده است.