«لغت نامه دهخدا»
[نَ / نِ دَ / دِ] (اِ مرکب) خاندان (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) دودمان خیل خانه (ناظم الاطباء) تبار دوده : اصیل زاده و از خانوادهء حرمت بزرگوار و به اقبال و دولت اندرخور سوزنی || اهل خانه اهل البیت (ناظم الاطباء) تاریخ خانواده و اشکال آن: یگانه سازمان اجتماعی که بادوام و همگانی است و از دیرباز در زندگی بشرهای ماقبل تاریخ وجود داشته و حتی قبل از عبادتگاه و دولت و هر سازمانی که برای تمرکز فعالیت آدمی بوجود آمده است خانواده میباشد گرچه در طول تاریخ خطراتی برای آن پیش آمده و بر اثر آن نزدیک بوده است که خانواده از بین برود ولی چون روابط انسانی در این سازمان بیشتر و بهتر از سایر روابط دیگر برآورندهء مهمترین خواستهای حیاتی اوست، لذا این امر موجب شده که این سازمان بتواند بکار مستمرش ادامه دهد و از جمع به پراکندگی نگراید مردم شناسان میگویند: علت استمرار و دوام خانواده از آن است که در خانواده روابط اجتماعی به بهترین وجهی حوائج آدمی را برمی آورد و رفع نیازمندیهای او در هیچ رابطه ای بغیر این رابطه به این خوبی و آسانی امکان پذیر نیست روابط آدمیان و اشکال خانوادگی، بستگی بقدرت خاص انسانی دارد و شکل آن در ادوار مختلف متفاوت است صاحبنظران را نظر این است: در هر زمان و مکان خاصی شکل هر سازمان اجتماعی (که خانواده نیز یکی از آنهاست) در حقیقت شکلی است که از برخورد احتیاجات کلی بشر با درنظر گرفتن شرایط موجود خاص حاصل میشود و این شکل با تغییر شرایط عوض می گردد و نیز اگر احتیاجاتی که زیربنای جامعه است تغییر پذیرد، شکل خانواده نیز تغییر خواهد کرد با بیان این قاعده همواره میتوان اشکال متفاوت و متغیر خانواده ها را تشخیص داد بسیاری از دانشمندان قرن نوزدهم بر این بوده اند که اشکال فعلی خانواده مترقی ترین شکل آن میباشد، شکلی که در نیم قرن بعد تغییر یافت برحسب تشخیص آنان اشکال خانواده در طول تاریخ بدین گونه بوده « خانواده های مرکب از پدر و مادر و بچه ها » و « مادرسالاری » ،« خانواده های پدرسالاری با چند زن » ،« گروههای مختلط » : است (البته با تغییراتی چند) باری آنچه در اینجا باید گفت این است: تفاوت موجود بین فرق مختلف خانواده ها در سرتاسر جهان بیشتر ،« مجرد بودن و به ازدواج تن درندادن » بستگی بتاریخ و فرهنگ آنها دارد تا بستگی به قضایای بیولوژیکی مث اموری چون « سر از حفظ طفل باززدن » ،« شیرخواره کشی » ،« زنا با محارم » ،« حرامزادگی » ،« خیانت زنان و شوهران بهم » ،« جلوگیری از آبستنی » که در همهء نقاط جهان یافت میشود و نیز سیستمهای مختلف خویشاوندی و ازدواج، چون: تبنی (فرزندخواندگی) منع زنای با محارم و سایر قواعد اخلاقی که فع در همهء دنیا هست، همهء آنها بستگی به اجتماع دارد و اگر آن ها را وابسته به اجتماع ندانیم و از برای هر یک علل فردی و شخصی قائل شویم حتماً از طریق مستقیم و بحث صحیح دور خواهیم افتاد بلی یک سلسله علل فردی و خصوصی در امور اجتماعی دیده میشود که بموجب آنها فقط اشکال خاص خانوادگی تحقق میپذیرد نه اشکال کلی و عمومی که آنها هم چندان مهم نیستند خلاصه علی رغم ظاهر امر، شکل خانواده در انسانها هیچگاه یک امر غریزی و طبیعی نبوده؛ یعنی در آدمی قدرت ذاتی و جبلی وجود ندارد که برحسب آن قدرت تشکیل خانواده محقق شود و بسط یابد، بلکه آن امری اجتماعی است اشکال سازمان خانواده: پاره ای از مطالعات نژادشناسی ما را به آنجا کشیده است که در طبقه بندی اشکال موجود در خانواده در گذشته پایه و اساس زندگی خانوادگی بوده بخصوص در بین جوامع اولیه رالف - « هم خونی » بنتایج مفیدی برسیم: اصل لینتون( 1) میگوید: یک خانواده یا از فرزندان و زن و شوهری بوجود آمده است که آنها در حول اوجاق خانواده با صمیمیت زیست میکنند و یا آنکه از فرزندان و مادر و پدری تشکیل یافته که چندان رابطهء محکم با هم ندارند و بلکه فقط کارهای دستجمعی موجب اتصال آنها بهم شده است البته امور مامور به یا منهی عنه در هر دو این خانواده ها نیز وجود دارد این تقسیم او در مقابل تقسیمی است که دیگران بوسیلهء شخصی بالغ بعمل می آورند بر این تقریر: هر شخص بالغ دو نوع خانواده دارد یا آنکه او متعلق که از امور منهی « ازدواج با محارم » بخاندان و خانوادهء پدری است و یا آنکه خود او بوجودآورندهء خانوادهء نوی است مسألهء عنه میباشد مبین این است که خانواده های هم خون سعی دارند با ازدواجهای خود خانواده را از استهلاک نجات دهند مثلًا فرعونان( 2) در مصر قدیم میگفتند: ما با ازدواج با خواهران خود همواره زنجیرهء شاهی را حفظ خواهیم کرد ولی با این وجود اصل مورد نظر آنها اصل عملی نبوده و توده های مردم بشدت آن را نفی میکرده اند خلاصه حوادث واقع بین دو جنگ بین المللی اول و دوم موجب شده است که تأکیدات دانش طلبهای اجتماعی مسائل مربوط بقضایای خانوادگی را از تکیه بر اصول بیولوژیکی بر تکیه به اصول تاریخی کشانند و بر اثر آن تعابیر اصول خانوادگی از طریق روانشناسی حل و فصل گردد و بالنتیجه مسألهء خانواده از تحت الحمایگی خارج شود و به یک رابطهء دوستانه بگراید مسألهء فرزند داشتن امروز برخلاف قدیم که فرزندها را ثروت خانواده میشمردند، بصورت قلم خرج جلوه کرده و باعث شده است که پدران و مادران دربارهء آنها بمحاسبات دقیق پردازند بالاخره امور دیگری چون امر بهداشت عمومی و تعلیم و تربیت و حفظ افراد از بلیات، دیگر به عهدهء خانواده نبود و اجتماع عهده دار آن است حال که مسائل کلی راجع به خانواده مطالعه شد ذیلاً به تاریخ آن در ایران می پردازیم خانو��ده در نزد آریاها: مشیرالدوله آرد: خانواده بر اقتدار پدر یا بزرگتر خانواده تشکیل شده بود زن اگرچه اختیاراتی نسبت به شوهر نداشت و با وجود این بانوی خانه محسوب میشد و کلیهً چنین بنظر می آمد که مقام زنها نزد آریانهای ایرانی بهتر از مقام آنها در نزد مردمان دیگر بوده، اولاد تابع محض پدر بودند رئیس خانواده در عهود بسیار قدیم در آن واحد قاضی و مجری آداب مذهبی بود زیرا در این ادوار از جهت سادگی آداب مذهبی طبقهء روحانیین وجود نداشت یکی از تکالیف حتمی رئیس خانواده این بود که مراقب اجاق خانواده بوده نگذارد آتش آن خاموش شود اجاق خانواده در جای معین واقع و مورد احترام بوده عدهء طبقات چنانکه از اوستا دیده میشود سه است، روحانیون مردان جنگی و برزگران ولی در عهد قدیم طبقهء روحانیون وجود نداشت اجرای آداب مذهبی و قربانی کردن را رؤسای خانواده ها بر عهده داشتند شکل حکومت در این ازمنه ملوک الطوایفی است، از چند خانواده تیره ای میگفتند از چند تیره، عشیره یا قبیله ترکیب می یافت و محل سکنای آن بلوک بود « ویس » تشکیل میشد و مسکن آن ده بوده که می « ده یو » می نامیدند چند عشیره قوم یا مردمی را تشکیل میداد و محل سکنای آن را که ولایت بوده « کئو » که در آن زمان گفتند رؤسای خانواده ها رئیس تیره و رؤسای تیره ها رئیس قبیله را انتخاب میکردند رئیس قوم یا ولایت نیز در اوایل انتخابی بود ولی چون فرماندهی لشکر را در موقع جنگ بعهده داشت بعدها بر اختیارات خود افزود ولی نه به اندازه ای که اختیارات رؤسای میگفتند (از ایران باستان ج 1 « ده یوپت » و رئیس قوم یا مردم را « ویس پت » خانواده ها و تیره ها بکلی ملغی گردد رئیس تیره را ص 161 ) خانوادهء پارتی: تعدد زوجات در نزد پارتی ها متداول بوده ولیکن بیش از یک زن عقدی نمی توانستند داشته باشند تعدد زنان غیرعقدی در میان آنها و بخصوص در خانوادهء سلطنتی از زمانی متداول شده بود که بثروت رسیده بودند زیرا زندگانی صحراگردی مانع از داشتن زنهای متعدد است شاهان اشکانی زن عقدی خود را از شاهزاده خانم ها یا لااقل زنان پارتی انتخاب میکردند زن قبل از فوت شوهرش نمیتوانسته شوهر دیگر اختیار کند؛ یعنی طلاق جایز نبوده ولیکن زن محترمه در صورت عدم رضایت از شوهر خود به آسانی طلاق میگرفته است مرد فقط در چهار مورد می توانسته زن خود را طلاق بدهد: 1 - وقتی که زن عقیمه بود 2 - بجادوگری می پرداخت 3 - اخلاقش فاسد بود 4 - ایام قاعده را از شوهر پنهان میکرد بعضی از مورخان اروپایی ازدواج شاهان اشکانی را با اقربا و خویشان نزدیک با نهایت نفرت ذکر میکنند چنین نسبتی را نیز هردوت به کمبوجیه و پلوتارک به اردشیر دوم هخامنشی داده اند لیکن بعضی از نویسندگان پارسی زرتشتی این نسبت را رد کرده میگویند: ک��مهء خواهر را در مورد اشکانیان نباید به معنی واقعی گرفت کلیهء شاهزاده خانمها را شاهان پارتی خواهر می خواندند زیرا از یک دودمان و خانواده بودند و دخترعمو نوهء عمو و غیره نیز در تحت این عنوان در می آمدند ولی چون در تاریخ نویسی باید حقیقت را جستجو پسندیده بود و ظاهراً « خوتک دس » کرد و نوشت حاق مسأله این است که ازدواج با اقربای خیلی نزدیک در ایران قدیم موسوم به جهت آن را حفظ خانوادگی و پاکی نژاد قرار میدادند ولی معلوم است که زرتشتی های ازمنهء بعد آن را مثل سایر ملل فوق العاده مذموم دانسته اند چنانکه امروز هم از چنین نسبتی کاملاً منزه میباشند زنهای پارتها با مردها خلطه و آمیزش نداشته اند ولیکن بعضی از ملکه ها بطوری که از سکه های شاهان و بعضی از آثار دیگر معلوم میشود در مجالس جشن حاضر میشدند چنانکه فرهاد پنجم با مادر خود بتخت نشست و سکه های او صورت مادر و فرزند را داراست و حجاریهای تنگ سااولک که بارون دوبد در کوههای بختیاری در سنهء 1841 م یافته و بعضی از محققین مربوط بدورهء اشکانی میدانند این نظر را تأیید میکنند قاعدهء عمومی بر جدا بودن زنها از مردها بوده و زنها در زندگانی مردها شرکت نمیکردند کلیهً مقام زنها نزد پارتیها پست تر از مقام آنها نزد پارسیها بوده و یکی از خصائص دورهء اشکانی عدم مداخلهء زنهاست در امور دولتی این است که برخلاف بعضی از شاهان هخامنشی در این دوره نفوذ حرم سرا و خواجه سرایان در امور درباری و دولتی هیچ دیده نمیشود جنایاتی که در خانواده واقع میشود مثل قتل زن بدست شوهر یا پسر و دختر بدست پدر و یا خواهر بدست برادر یا جنایاتی مابین پسران و برادران بعدلیه رجوع نمیشد و بایستی خود خانواده قراری در مورد اینگونه جنایات بدهد زیرا بعقیدهء پارتیها این نوع جنایات بحقوق عمومی مربوط نبوده و تصور میکرده اند که فقط بحقوق خانواده خلل وارد می آورد ولیکن اگر دختر یا خواهری که شوهر دارد موضوع چنین جنایاتی واقع میشد امر بعدلیه محول میگشت زیرا زنی که شوهر میکرد جزو خانوادهء شوهر محسوب میشد از مجازاتهای این دوره اطلاعاتی در دست نیست همین قدر معلوم است که مجازات خیانت زن بشوهر خیلی سخت بوده مرد حق کشتن زن را داشته و دیگر اینکه اگر کسی مرتکب عمل شنیعی برضد طبیعت میشد بایستی خودکشی کند و در این باب پارتیها به اندازه ای سخت بودند که هیچ استثنائی را روا نمیداشتند این است مختصر اطلاعاتی که از اخلاق پارتیها بما رسیده است (از تاریخ ایران باستان 2795 ) خانواده در دورهء ساسانی: اصل تعدد زوجات اساس تشکیل خانواده بشمار میرفت در عمل، عدهء - ج 3 صص 2693 زنانی که مرد می توانست داشته باشد بنسبت استطاعت او بود ظاهراً مردمان کم بضاعت بطور کلی بیش از یک زن نداشتند رئیس خانه (کذگ خوذای = کدخدا) از حق ریاست دودمان (سرداریه ی دوذگ = سرداری دوده) بهره مند بود یکی از زنان سوگلی و میخواندند از او پست تر زنی بود که عنوان « زن ممتاز » صاحب حقوق کامله محسوب شده و او را زن ی پادشاییها (پادشاه زن) یا زن ی چگاریها) میگفتند حقوق قانونی این دو نوع زوجه مختلف بود ظاهراً کنیزان ) « زن خدمتکار » خدمتکاری داشت و او را زرخرید و زنان اسیر جزء طبقهء چاکرزن بوده اند، معلوم نیست که عدهء زنان ممتاز یک مرد محدود بوده است یا خیر اما در بسی گذگ بانوگ = ) « بانوی خانه » از مباحث حقوقی از مردی که دو زن ممتاز دارد سخن بمیان آمده است هر زنی از این طبقه عنوان کدبانو) داشته است و گویا هر یک از آنها دارای خانهء جداگانه بوده اند شوهر مکلف بود که مادام العمر زن ممتاز خود را نان دهد و نگاهداری نماید هر پسری تا سن بلوغ و هر دختری تا زمان ازدواج دارای همین حقوق بوده است اما زوجه هایی که عنوان چاکرزن داشته فقط اولاد ذکور آنان در خانوادهء پدری پذیرفته میشده است در کتب پارسی متأخر پنج نوع ازدواج شمرده شده است ولی ظاهراً در قوانین ساسانی جز دو قسمی که ذکر شد قسم دیگری نبوده است نصاری بر زردتشتیان خرده میگرفتند که به آسانی مزاوجت میکنند و به آسانی طلاق میدهند ولی این ایراد مبنای صحیحی ندارد اهتمام در پاکی نسب و خون خانواده یکی از « خویذ وگدس » صفات بارزهء جامعهء ایرانی بشمار میرفت تا بحدی که ازدواج با محارم را جایز میشمردند و چنین وصلتی را خویت » است این رسم از قدیم معمول بود حتی در عهد هخامنشیان اگر چه معنی لفظ « خوایت ودث » میخواندند در اوستا این کلمه در اوستای موجود مصرح نیست ولی در نسکهای مفقود مراد از آن بی شبهه مزاوجت با محارم بوده، در بغ نسک و ورشتمان « ودث سرنسک اشاره به اجرای این عمل شده مثلًا اینکه مزاوجت بین برادر و خواهر بوسیلهء فره ایزدی روشن میشود و دیوان را بدور میراند نرسی برزمهر مفسر ادعا کرد که خویذ وگدس معاصی کبیره را محو میکند در زمان ساسانیان نه تنها در کتب معاصران مثل آگاثیاس و کتاب منسوب به ابن دیصان ذکر این عمل رفته بلکه در وقایع آن دوره هم شواهد چند میبینیم یکی از اولیاء آن عهد اردای ویراز که هفت خواهر خود را بزنی گرفته بود، ممکن است وجود خارجی نداشته باشد، اما وهرام چوبین خواهر خود گردیک (گردیه) را گرفت و مهران گشنسب نیز پیش از گرویدن بکیش نصاری بنابر عادت ناشایست و ناپاکی که این گمراهان آن را قانونی و بحق می پندارند خواهرش را عقد کرده بود بطریق ماربها هم عصر انوشیروان در کتاب حقوق سریانی که راجع به عدالت خاصهء پرستندگان اوهرمزد بنحوی جاری میشود که مرد مجاز است با مادر و دختر و خواهر خود » : ازدواج است گوید و مثالهایی آورده است که زرتشتیان برای تأیید و تقدیس این امر روایت میکرده اند یا وجود اسناد معتبری که در « مزاوجت کند منابع زرتشتی و کتب بیگانگان معاصر عهد ساسانی دیده میشود کوششی که بعضی از پارسیان جدید برای انکار این عمل یعنی از کلمهء خویذوگدس کرده و گفته است معنی آن « بلسارا » وصلت با اقارب میکنند بی اساس و سبکسرانه است مثلًا تأویلی که و نیز او گوید: اگر در زمان تحریر کتب پهلوی معنی ازدواج « حصول رابطه است بین خدا و بنده بوسیلهء زهد و پرهیزگاری » نامشروع به این کلمه تعلق گرفته است، ظاهراً مراد اعمالی بوده که منحصراً بحکمای مزدکی مذهب نسبت میداده اند نه زرتشتیان ولی باید دانست که ازدواج با اقارب به هیچوجه زنا محسوب نمیشده، بلکه عمل ثوابی بوده که از لحاظ دین اجری عظیم داشته است محتمل است که قول هیون تسیانگ چینی در اوایل قرن هفتم میلادی که گوید: ازدواج عصر او بسیار آشفته است ناظر بهمین رسم باشد هنگام تولد طفل پدر باید شکر خدای را به انجام مراسم دینی خاص و دادن صدقات بجای آرد، صدقهء دختر بیش از پسر بود بعد از آن مراسم نامگذاری کودک فرامیرسد، در نامگذاری اختیار اسم کفار را گناه میدانستند تقریباً همهء اسمهایی که در نقوش و مهرها میبینیم از طبقهء ممتاز است و اکثر صورت دینی دارند مثلاً بعضی از آنها اسامی موجودات الهی است مانند هرمزد (اوهرمزد، اهورمزدا) و وهرام (ورثرغن) و نرسه (نیریوسئهه) یا ترکیبی است از اسم دو ایزد مثل مهرنرسه (مهر نرسی) یا ترکیبی از دو جزء که یکی از آنها نام ایزدی است مانند مهروراز (مهرگراز) و مهر بوزید (مهر نجات میدهد) و زروان داد (آفریدهء زروان) و یزدیخت (خدا نجات داده) و آناهیدپناه (کسی که در پناه آناهیتاست) و غیره اسامی که مرکب از کلمهء آذر بسیار مهران » « گشنسب » ،« آذرگشنسب » معمول بوده مثل آذربوی (نجات بوسیلهء آتش) و ترکیبی از اسامی آتشکده های بزرگ مانند اسامی مرکب از سه جزء دیده میشود مثل (آذر خورشید « پناه برزین » ،« برزین » ،« فربک » ،« آذرفربک » ،« گشنسب فرن » ،« گشنسب آذر) اسم گاهی مبین شرافت نسب طفل بود مانند شاهپور (شاه پور) یا حاکی از فال نیک می شده مانند پیروز و نام ویه (نام به) نامهای مصغر را با شکل مختلفه ترکیب میکردند غالباً جزو آخر اسم را قطع کرده بجای آن ویه میگذاشتند مانند ماهویه که از ماه ختم میشده « دختر » و یک جزء مجهولی ترکیب یافته و جوانویه (جوان بمعنی جوان و دلیر است) اسامی زنان غالباً بکلمهء دخت است مانند هرمزددخت و یزدان دخت (که اگر هرمزد یا یزدان نام پدر صاحب اسم نبود معنی دختر خدا یا دختر خدایان را داشت) ختم میشد مانند دینگ (از دین بمعنی کیش) و وردگ (از ورد بمعنی گل « گاف » و آزرمیدخت (دختر عفیف) بعض اسامی به سرخ) صفات نسبی را هم بجای اسم زنان بکار میبرده اند مانند شیرین از اواسط قرن پنجم اسامی دلاوران تاریخ داستانی قدیم استعمال عام پیدا کرد کواذ ساسانی اسم کواتد پادشاه داستانی را گرفت که در یشتهای اوستا از او ذکری شده است در قرن پنجم و ششم و هفتم میلادی اشخاصی معروفند که نام قدما را مثل سیاوش و خسرو و رستهم (رستم) گرفته اند این اتخاذ دلیل است بر علاقهء جدیدی که مردم دورهء ساسانی نسبت بداستانهای پرافتخار قدیم حاصل کرده بودند در همین سه قرن اخیر داستانهای قدیم ضبط شده در آمده است بایستی طفل خردسال را از آسیب چشم بد محفوظ بدارند و « خوذا ینامک » بصورت قطعی چنانکه در مواظبت کنند تا زن حائض نزدیک او نشود زیرا پلیدی شیطانی آن زن را موجب بدبختی طفل می پنداشتند شیطان را بوسیلهء آتش و روشنایی دور میکردند خصوصاً در سه شب اول تولد طفل عصارهء نبات هائومه بطفل میدادند و روغن بهاری به او می چسبانیدند پرستاری از طفل و شیردادن و در قنداق پیچیدنش میبایستی مطابق آداب مذهبی بعمل آید، قواعدی نیز برای نخستین سرتراشی طفل مقرر بوده، تربیت طفل بعهدهء مادر بود و در صورت احتیاج پدر، خواهر یا دختر بزرگ خود را بتربیت کودک میگماشت اگر پسری پدر را چنانکه سزاوار شأن اوست حرمت نمیگذاشت ارث پدری او تعلق بمادر میگرفت مشروط بر اینکه مادر بیش از فرزند شایستگی و اهلیت میداشت، تعلیم مذهبی دختر را مادر به عهده میگرفت لیکن حق شوهر دادن او بپدر اختصاص داشت اگر پدر در قید حیات نبود شخص دیگری اجازهء شوهر دادن دختر را داشت این حق نخست بمادر تعلق میگرفت و اگر مادر مرده بود، متوجه یکی از اعمام یا اخوال دختر میشد دختر خود مستقلًا حق اختیار شوی نداشت از طرف دیگر پدر یا شخصی که ولی دختر بشمار میرفت مکلف بود بمجرد رسیدن بسن بلوغ او را بشوهر دهد زیرا منع دختر از توالد گناه عظیمی بشمار می آید مراسم نامزدی غالباً در سن طفولیت بعمل می آمد و ازدواج در جوانی صورت میگرفت در پانزده سالگی دختر باید شوهردار میشد معمو وصلت بوسیلهء یکنفر واسطه بعمل می آمد مهر را معین میکردند پس آنگاه شوهر مبلغی بپدر آن دختر میپرداخت لکن میتوانست آن پول را در بعضی موارد مجدداً مطالبه کند مثلًا اگر بعد از عروسی معلوم میشد که زن ارزش آن مبلغ را ندارد ظاهراً مقصود از این عبارت آن است که زن عقیم باشد بعلاوه پدر نبایستی دختر را مجبور به اختیار شوهری که خود تعیین کرده بنماید و اگر دختر ابا میکرد پدر حق نداشت او را بدین سبب از ارث محروم کند پس از عقد ازدواج اجر اعمال خیر زن متوجه شوهرش میشد اگر دختر جوانی که در موقع مناسب پدر او را بشوهر نداده بود ارتباط غیرمشروع پیدا میکرد حق نفقه از طرف پدر داشت و از بردن ارث محروم نمیشد بشرط اینکه آن ارتباط را قطع کند و حتی اطفالی که از این پیو��د غیرمشروع بدنیا می آمدند نفقه شان بعهدهء پدر آن دختر بود شوهر میتوانست بوسیلهء یک سند قانونی زن را شریک خویش سازد در این صورت شریک المال میشد و میتوانست مثل شوی خود در آن تصرف کند بدین طریق زوجه میتوانست معاملهء صحیحی با شخص ثالث بعمل آورد زیرا در این قبیل امور و در عواقب قانونی آن زن را شخص مستقلی میدانستند نه عضو یک خانواده (والا بموجب قانون زناشویی فقط شوهر شخصیت حقوقی داشت) در این مورد مدعی زوجه میتوانست بدون احتیاجی برضایت شوهر بر ضد زن اقامهء دعوی نماید دائن در آن صورت میتوانست حقوق خود را خواه از زن مطالبه کند و خواه از شوهر، شوهر میتوانست با دو زوجهء ممتاز خویش اشتراک منفعتی برقرار کند در این صورت نفع هر یک از آن دو زوجه با شوهر مشترک بود، اما فیمابین خودشان هر یک از زنان جداگانه مالک نفع خود بودند، مرد میتوانست در هر موقع این شرکت را بهم زند ولی زنان از این حق محروم بودند اما در شرکتی که میان دو مرد برای منفعتی منعقد میشد هر یک از آنها میتوانست بمیل خود قرارداد را لغو نماید احکامی موجود بود که حقوق زن ممتاز را راجع بتصرف در اموال شوهری که مجنون شده بود معین می نمود معمولًا پدر خانواده که صاحب اختیار همه بود از عواید اموال خاص زوجه و غلامان خود تصرف میکرد با این تفاوت که اگر مرد زن را طلاق میداد مکلف بود عواید خاص را به او بدهد لیکن اگر بندهء زرخریدی را آزاد میکرد آن بنده حق مطالبهء چیزی از آقای خود نداشت در مورد طلاقی که به رضای زوجه واقع میشد زن حق نداشت اموالی را که شوهر در موقع عروسی به او داده نگاهدارد مفهوم مخ الف این حکم آن است که زن میتوانسته است در موقع طلاقی که بی رضایت او واقع شده باشد همهء مال یا قسمتی از آن را نگاهدارد احوال حقوقی زن که در نتیجهء تحقیقات بارتلمه معلوم شده مشتمل بر مسایل متضاد است و سبب این تضاد آن است که احوال قانونی زن در طول عهد ساسانیان تحولاتی یافته است بنابر قول بارتلمه اصولًا زن در این زمان شخصیت حقوقی نداشت حقوقش بتبع غیر بود اما در حقیقت بعقیدهء ما زن نیز دارای حقوق مسلمه ای بوده است ساسانیان احکام عتیقی داشته اند و قوانین جدیدی که ظاهراً با هم متضاد بوده اند پیش از اینکه اعراب مسلمان ایران را فتح کنند محققاً زنان ایران در شرف تحصیل حقوق و استقلال خود بوده اند است که نویسندهء نامهء تنسر بشرح آن پرداخته است در ترجمهء فارسی این نامه « ابدال » یکی از مقررات خاصهء ساسانی ازدواج بیرونی است که مستقیماً از ترجمهء مفقود ابن مقفع « ماللهند » ذکر این قسم مزاوجت را به اختصار می بینیم و تفصیل آن در کتاب اذا مات الرجل و لم یخلف ولدا ان ینظروا فان کانت له امرأه زوجوها من اقرب عصبته باسمه، وان لم » : گرفته است و آن این است تکن له امرأه فابنه المتوفی او ذات قرابته فان لم توجد خطبوا علی العصبیه من مال المتوفی فمن کان من ولد فهو له و من اغفل ذلک یعنی اگر مردی بمیرد و فرزندی نداشته ؛« و لم یفعل فقد قتل ما لایحصی من الانفس لَانه قطع نسل المتوفی و ذکره الی آخر الدهر باشد باید دید اگر زنی دارد او را به نزدیکترین خویشاوندان متوفی باید بدهند و اگر زن ندارد دختر یا نزدیکترین بستگان او را با اقرب خویشان باید نکاح ببندند ولی اگر هیچ زنی از بستگان او موجود نباشد از مال شخصی متوفی باید زنی را جهیزه داده به یکی از مردان خویشاوند میت بدهند پسری که از این ازدواج حاصل شود فرزند آن مرد میت محسوب میشود کسی که از ادای این تکلیف غفلت ورزد سبب قتل نفوس بیشمار شده است زیرا که نسل میت را قطع و نام او را تا آخر دنیا خاموش نموده است قاعدهء قبول نیز یکی از رسومی است که در جامعهء زرتشتیان فوق العاده متداول بوده است چون مردی می مرد و فرزندی بالغ نمیگذاشت که جانشین او شود و ریاست خانواده را بعهده گیرد، صغار میت را بقیم میسپردند و اگر میت توانگر بود بایستی شخصی بعنوان پسرخوانده قایم مقام او شود و ترکهء او را اداره کند و اگر آن مرد زنی ممتاز داشت و آن زن بعنوان پسرخوانده مدیر ماترک او میشد ولی زوجهء او که چاکرزن بود نمیتوانست به این سمت نصب شود بایستی او را مثل صغار دیگر بقیم بسپارند در این صورت مرد قیم پدر آن چاکرزن محسوب میگردید و اگر قیم وفات می یافت برادر چاکرزن یا برادری که در میان چند فرزند مقام ارشدیت داشت و یا یکی از خویشاوندان نزدیکش قیم او میشد اگر در خانهء مرد میت زنی ممتاز یا دختری یگانه نبود سمت فرزندخواندگی به برادر و پس از او بخواهر و سپس بدختر برادر و بعد به پسر برادر تعلق میگرفت و پس از این طبقات به سایر این بود که کبیر باشد و از زرتشتیان باشد و عاقل باشد و خود نیز دارای عائلهء « ستر » خویشاوندان نزدیک میرسید شرایط قانونی کثیر باشد و صاحب فرزندان باشد یا امید و امکان فرزند یافتن داشته باشد و مرتکب هیچیک از معاصی کبیره نشده باشد شرایط زنی که عنوان ستری می یافت قانوناً چنین مقرر بود که شوهر نداشته باشد و در طلب آن هم نباشد و کنیز کسی نباشد و از « ستر » فاحشگی امرار معاش نکند و در خانوادهء دیگر سمت فرزندخواندگی نداشته باشد زیرا که زنان جز در یک جا نبایستی بگیرد؛ ستر فرزند بمجرد انتصاب به این سمت واجد حق « فرزندخوانده » بشوند ولی مرد میتوانست رفته در چند خانواده سمت ولایت تامه و اختیار مطلق نمیشد نشانهء این عنوان اخیر مراقبت در روشن نگاه داشتن آتش مقدس خانه بود ستری بر سه نوع عنوان زن ممتاز یا دختر یگانه و دوشیزه است نصب چنین زنی یا دختری بمقام ستری طبیعی است و لزوم « ستر فرزند خود » : است کسی را گویند که از جانب متوفی قبلًا به این سمت معین شده باشد و این « ستر منصوص » قهری دارد محتاج قانون خاص نیست گویند زن ممتاز « سترمجعول » اصطلاح در مقابل کسی است که بعد از فوت آن شخص از طرف اقربا نصب شود چنین کس را چون بیوه باید مراقب امور خانواده باشد و مراسم دینی و امور خیریه را که بر هر خانواده واجب است انجام دهد باید دختر شوی خود را شوهر دهد و خواهران شوی را اگر تحت قیمومتش باشند پرستاری کند و مانند اینها مشارٌالیها حق دارد که قسمت بزرگی از دارایی متوفی را بمصارف شخصی خود برساند اما بمحض اینکه دختری شوهر اختیار کرد قدرت مادر تقسیم میشود و یک بهر به داماد تعلق میگیرد و این اختیار داماد وقتی افزوده میشود که فرزندی بیابد که روزی امکان داشته باشد که به ریاست خانواده میگوییم در این صورت پدر و « تبنی » برسد نوع دیگر هم از فرزندخواندگی متداول بود و آن همین است که ما معمولاً آن را مادر که طفلی را بفرزندی می پذیرفتند حق ارث بردن از او نداشتند اگر این قسم فرزندخوانده که مادرش زنی ممتاز (پادشاه زن) بوده قبل از سن بلوغ میمرد، دارایی او به ناپدری او میرسید در باب ارث مقرر بود که زن ممتاز و پسرانش یکسان ارث ببرند اما دختران شوهرنکرده را نصف سهم میدادند چاکرزن و فرزندان او حق ارث از او نداشتند ولی پدر میتوانست قبلًا چیزی از دارائی خود را به آنان بخشد یا وصیت کند که پس از مرگ به آنان بدهند برای مراقبت در اجرای قوانین ارث نُظّاری معین میکردند چون کسی بدرود حیات میگفت بایستی موبدان مطابق مقررات وصیتنامه بتقسیم اموال او بپردازند و اگر میت چیز نداشت مصارف ابدال ابناء ملوک همه ابناء ملوک باشند و » تجهیز جنازه و نگاهداشت فرزندان او را هم موبدان کفایت میکردند چینن مقرر بود که نامهء تنسر) اگر کسی در وقت مردن قسمتی از اموال خود را به اشخاص بیگانه میداد و ) « ابدال خداوند درجات هم ابناء درجات وارث قانونی خویش را محروم میکرد این عمل او صورت قانونی نداشت، مگر برای تأدیهء دینی یا نفقهء زنی یا پرستاری اولاد و پدر یا پیرمردی که در ظل حراست او بوده داده شده باشد اگر کسی در زمان ابتلاء بمرضی که چندان خطری نداشته وصایایی میکرد چون شفا می یافت صورت قانونی داشت بشرط آنکه وصیت را در حال شعور کرده و نقضی در قوای او نبوده باشد چون کسی وصیت میکرد مکلف بود که سهمی به هر یک از دختران بی شوهر و دو سهم به زن ممتاز خود بدهد اگر قیم پسر صغیری قسمتی از دارایی خانواده را بمصرف پرداخت دینی میرساند چون پسر بحد رشد بالغ میشد میتوانست اعتراض کند وقتی یکی از کنیزان زرخرید را بمقدار یک عشر آزاد میکرد فرزندی که از آن کنیز تولد مییافت همچنین بمقدار یک عشر آزاد میبود این قانون عجیب عیناً در کتاب فقه سریانی تألیف عیشوبخت هم مسطور است (از کتاب ایران در زمان ساسانیان تألیف پرفسور آرتور کریس 358 ) خانواده در تمدن اسلام: اساس خانواده در اواسط دورهء تمدن اسلام مانند - تن سن ترجمهء رشید یاسمی چ 2 صص 346 امروز زن بود و ذیلًا پاره ای از ممیزات خانوادهء اسلامی را شرح میدهیم و آن عبارت از حجاب و تعدد زوجات و طلاق میباشد اگر مقصود از حجاب پوشاندن تن و بدن زن باشد، این وضع پیش از ظهور اسلام و حتی پیش از ظهور دیانت مسیح معمول بوده و دیانت مسیح هم تغییری در آن نداده و تا اواخر قرون وسطی در اروپا معمول بوده و آثار آن هنوز هم در خود اروپا باقی مانده است اگر مقصود از حجاب زندانی ساختن زن در خانه و جلوگیری از معاشرت وی با مردان است، باید گفت که این وضع میوه ای از میوه های درخت تمدن اسلام میباشد و پیش از آن شایع نبوده است و همینکه مسلمانان کاملًا با زندگی تجمع و عیاشی آشنا شدند قضیه بیش از پیش شدت یافت و راجع به آن دقتهای فوق العاده مبذول گشت زن بدوی عرب در همه چیز با مرد برابر بود و چه بسا که از میان همان چادرهای صحرائی زنانی درآمدند که در امور بازرگانی و ادبی و دلیری و خردمندی و هشیاری و غیره نابغه محسوب میشدند ولی بعد از ظهور اسلام کنیزان و اسیران فراوان گشتند و مردان هم خواجه های متعدد یافتند طبعاً زن و مرد از هم بدگمان شدند و آن غیرت و علاقمندی سابق را از دست دادند و چون اختیارات مرد بیشتر بود از اوایل سلطنت امویان زنان در خانه محبوس گشتند و خواجگان سفید و سیاه برای مراقبت رفتار آنان معین شدند پرده پوشی سختی که امروز در خانواده های اسلامی معمول است موجبش همان بدگمانی مرد از زن و خودکامی نسبت بخانواده است که هرنوع لذت و خوشی را منحصراً برای خود میخواهد در صورتی که چنین وضعی با اصول تعالیم اسلام موافقت ندارد و اگر در موضوع حجاب به آیات قرآنی مراجعه شود تفسیر آیات بیشتر با رفع حجاب وفق میدهد، اما چه میتوان کرد که مردم میل دارند آیات دینی را مطابق فکر و نظر و غرض خودشان تفسیر کنند و این مخصوص مسلمانان نیست بلکه پیروان هر دینی پس از متمدن شدن میل دارند احکام دینی را مطابق میل خود تعبیرنمایند مثلًا در کتب مذهبی مسیحیان راجع به جلوگیری ازتعدد زوجات نص صریحی یافت نمیشود اما اولیای امور کلیسا تصور کرده اند که یک زن داشتن موجب سعادت خانواده و جامعه است و لذا از روی پاره ای قراین بعضی آیات را تفسیر و تأویل کرده و تعدد زوجات را حرام دانسته اند همینطور موقعی که کنیز در میان مسلمانان فراوان شد، زن و مرد مسلمان از هم بدگمان شدند و مردان درصدد محبوس ساختن زنان برآمدند و آیات و احکام را با آن نظر تأویل و تفسیر کردند و زن را از هر جهت در تنگنا گذاردند تا آنجا که زن گمان برد کار��ایی بر مرد حلال است که بر وی حلال نمیباشد و البته این اعتقاد از روی ترس و ناچاری پدید آمد و بالطبع مهر و دوستی زنان نسبت به مردان مبدل به ترس و ریاکاری شد مرد هم که از راز زنان آگاه گشت از مکر و حیلهء وی اندیشناک شد او را پشت پرده گذارد و خودش با کنیزان و امردان و غلامان سرگرم شد، بندرت با زن خویش هم سفره و هم بستر و هم نشین میبود و او را موجود مکار و حیله باز میدانست و افتخار مردان بر این شد که زن را از حجله تا گور در خانه حبس کنند اما باید دانست که ستمگری نسبت بزنان و خوار و ذلیل داشتن آنان با نص صریح آیات قرآنی مخالف میباشد و من آیاته أن خلق لکم من » : زیرا قرآن مردان را مأمور فرموده که با زنان بدوستی و مهربانی رفتار کنند و اینک نص آیهء قرآن 2) و / قرآن 228 ) « لهن مثل الذی علیهن بمعروف » : 30 ) و آیهء / قرآن 21 ) « انفسکم ازواجاً لتسکنوا الیها و جعل بینکم موده و رحمه 19 ) مردان جز خودکامی و شهوترانی چیزی نخواستند بخصوص بعد از پایان دورهء علم و / قرآن 4 ) « و عاشروهُنَّ بالمعروف » : آیهء تمدن و شیوع جهل و فساد که فقیهان نیز مطابق نظر تودهء جاهل رأی دادند، همانطور که کشیشان مسیحی نیز در دوره های تاریک چنان بودند و مطابق فکر کوتاه و نظر پست محیط رأی و فتوا صادر کردند بویژه که ظلم و استبداد در ممالک اسلامی شدت یافت و نتایج شوم آن بر زن ستمدیده تحمیل شد چه در دورهء استبداد مرد ظلم حاکم را تحمیل می کند چون زورش به وی نمی رسد، ولی همینکه بمنزل می آید خودش از هر حاکم ظالمی نسبت به اهل خانه اش ظالم تر میشود و انتقام حاکم ظالم را از زن و بچه اش میگیرد این وضع در تمام اجتماعات حال و گذشته معمول بوده که بعد از شیوع ظلم و فساد اوضاع خانواده ها نیز تیره تر می گردد و در هر کشوری که دیکتاتوری حکمروا باشد معمولًا مرد خانه نیز به اهل خانهء خود ستم میدارد و بر عکس اگر در مملکتی عدل و داد حکومت کند، زن میتواند حق خود را مطالبه کند و مرد هم از ادای حق زن خودداری نمی نماید و چنانکه گفته اند هر خانواده و خانه ای یک دولت کوچکی را میماند زنان مسلمان تا اواخر قرن گذشته (قرن نوزدهم میلادی) چنان بودند و پیشوایان اسلام هم خواه و ناخواه سکوت داشتند کم کم بعضی از نویسندگان مسلمان دربارهء حقوق زنان مطالبی نگاشتند و معایب پرده را برشمردند و برادران خود را بمبارزه بر ضد پرده پوشی برانگیختند و تا آنجا که میدانیم نخستین کسی که راجع به زنان مسلمان و حقوق آنها مقالاتی انتشار داده مرحوم شیخ احمد فارس الشدیاق است که در مجلهء الجوائب چاپ استانبول مطالب مفصلی منتشر ساخت پس از وی نیز بعضی ها مطالب مختصری نوشته و سرانجام قاسم بک امین در اواخر قرن نوزدهم میلادی کتاب مشهور تحریر المرأه را تألیف و منتشر نمود و حق مطل�� را از هر جهت ادا کرد بقسمی که برای هیچ کس جای سؤال و جواب باقی نماند تعدد زوجات: یکی از بدبختی های خانواده های اسلامی تعدد زوجات است، یعنی اینکه مرد هر چه بخواهد زن بگیرد شریعت اسلام تعدد زوجات را با اجرای شرایط بسیار سخت اجازت داده که تقریباً آن را جزء محالات آورده است مثلًا نص آیه تصریح دارد مرد می تواند از یک تا چهار زن بستاند مشروط بر اینکه با همهء آنان عدالت کند و اگر نتواند عدالت کند بیش از یک زن 4) و آیهء / قرآن 3 ) « فانکحوا ما طاب لکم من النساء مثنی و ثلاث و رباع فان خفتم الاتعدلوا فواحده » : نباید بستاند و اینک متن آیه 4/129 ) حال اگر مفهوم این دو آیه ) « و لن تستطیعوا أن تعدلوا بین النساء ولو حرصتم فلاتمیلوا کل المیل فتذروها کالمعلقه » : دیگر را با هم جمع کنید معلوم میشود که منع تعدد زوجات اقوی از جواز آن میباشد از آن رو مردمان خردمند و باانصاف به یک زن اکتفاء داشتند و با کنیزان هم بستر نمیشدند و از قلت نسل هم بیم نمیکردند زیرا کنیزان فرزند می آوردند و در هرحال تاکنون هم مسلمانان معمولی بیش از یک زن میستانند بقسمی که پنج و یا منتهی ده درصد مردم عادی یک زن دارند و بقیه بیش از یک زن اختیار می کنند اما طبقهء خواص چنانکه گفته شد معمولًا یک زن میگیرند مگر اینکه موجبات مهمی تعدد زوجات را برای آنان ایجاب کند دستهء دیگری از مسلمانان موضوع عدالت مصرح در آیه را بعدالت در نفقه نه در محبت تعبیر میکنند و در هر صورت در اواسط دورهء تمدن اسلام مردمان متمکن و با جاه و جلال هم زنان متعدد می گرفتند و هم کنیزان متنوع نگاه می داشتند اما زن نخستین غالباً بانوی حرم محسوب میگشت ولی زنان زرنگ پرهیزکار خودشان کنیزان ماهرو بشوهران هدیه میدادند چنانکه زبیده یکی از کنیزان زیبای حرم ] بکاهد، چندین کنیز پری پیکر به هارون ] « دنائیر » زن هارون برای اینکه از عشق شوهر خود نسبت به تقدیم نمود گاه هم زنان برای ثواب آخرت زن جوانی به شوهر پیر خود هدیه میدادند شیخ جبروتی تاریخ نویس مصری می گوید: زنان پدر من بسیار خداترس بودند از آن جمله یکی از آنها خیلی به پدرم محبت میکرد و از محبت های او اینکه گاه و بیگاه کنیزان ماهروی با پول خود می خرید و آنان را آرایش میکرد و جامهء فاخر میپوشانید و پیش پدرم می فرستاد تا خدا او را (زن پدرم را) پاداش بدهد پدرم که این را می دید علاوه بر کنیزان تقدیمی او زنان دیگری اختیار میکرد و این خانم نیکوکار بردبار بر عکس سایر زنها ابداً بدش نمی آمد و به آن عمل اعتراضی نداشت طلاق: در مورد طلاق هم مانند تعدد زوجات میان دانشمندان اسلامی اختلاف نظر هست بعضی ها آن را مکروه میدانند زیرا آیات و احادیث متعددی در مکروه بودن طلاق وارد « و ان خفتم شقاق بینهما فابعثوا حکما من اهله �� حکما من اهلها أَن یریدا اصلاحاً یوفق الله بینهما » : شده است از آن جمله آیهء ذیل ابغض الحلال » : 4) و حدیث / قرآن 19 ) « فان کرهتموهن فعسی أَن تکرهوا شیئاً و یجعل الله فیه خیراً کثیراً » : 4) و آیهء / (قرآن 35 گرچه طلاق حلال است اما خدا آن را دوست ندارد، با این همه بسیاری از صحابه بطور وفور زن میگرفتند و طلاق « عندالله الطلاق 300 زن گرفت و طلاق داد ولی در هر حال بزرگان اسلام طلاق را مکروه میداشتند عموماً تا - میدادند مغیره بن شعبه بین 250 موجب کلی پدید نمی آمد طلاق واقع نمیشد و بیشتر در خانواده های عادی طلاق رخ میداد یکی از موجبات کثرت طلاق همانا حجاب میباشد زیرا جوانی که زن نادیده را میگیرد یگانه امید راه گریزش طلاق است که اگر او را دید و نپسندید با طلاق خود را خلاص میسازد در صورتی که مقررات اسلامی صریحاً تأکید می کند که مرد میتواند و باید پیش از نامزدی و عقد زن خود را ببیند و اگر به این روایات عمل شود البته طلاق کمتر میگردد این را هم باید گفت که در پاره ای موارد طلاق از نظر امور خانوادگی و اجتماعی سود فراوان دارد و ملتهایی که آن را تحریم کرده اند از آن فواید محروم هستند (از تاریخ تمدن اسلام ترجمهء فارسی 112 ) فلاسفهء اسلام تحت تأثیر یونانیان شعبه ای از حکمت عملی را به نام تدبیر منزل، که اصول مرعیه برای قوام - ج 5 صص 106 خانواده است، مدوّن کرده و در زیر مختصری از رأی آنها در این باب آورده میشود تا نظرشان در این مسأله از لحاظ کلی و فلسفی روشن شود خواجه نصیر در اخلاق ناصری میگوید: پنج فصل در تدبیر منزل باید مورد لحاظ واقع شود: فصل اول در سبب احتیاج بمنازل و معرفت ارکان آن فصل دوم در معرفت سیاحت و تدابیر اموال و اقوات فصل سوم در معرفت سیاست و تدبیر اهل فصل چهارم در سیاست تدبیر اولاد فصل پنجم در سیاست خادم و عبید فصل اول در سبب احتیاج بمنازل و معرفه ارکان آن: این فصل بطور مفصل ذیل کلمهء خانه آمده است به کلمهء خانه رجوع شود فصل دوم در معرفه سیاست و تدبیر اموال و اقوات: چون نوع مردم به اذخار اقوات مضطر است بقای بعضی اقوات در زمانی بیشتر ممکن است تا زمانی پس بجمیع مایحتاج از هر جنس احتیاج افتد تا اگر بعضی از اجناس تلف شود بعضی که از فساد دورتر بوده، بماند از آنجا که نقل پول از مکانی بمکان دیگر آسانتر از نقل اقوات و اجناس است و از طرف دیگر با بودن پول میتوان مایحتاج را در هر مکان تهیه کرد لذا وجود پول رافع هرگونه موانعی است که در زندگی انسانی پیش آید بعد از بیان این مقدمه گوئیم نظر در حال مال بر سه وجه تواند بود: 1 - به اعتبار دخل 2 - به اعتبار حفظ 3 - به اعتبار خرج 1 - دخل مال یا از طریق کار و فعالیت بدست می آید یا نمی آید آنچه از طریق کار بدست می آید چون اموال حاصل از تجارت و صناعت و آنچه از طریق کار بدست نمی آید چون اموال حاصل از مواریث و عطایا خواجه 140 اخلاق - نصیر در ذیل این بحث کسب ها و صناعات نیکو را مفصلًا شرح میدهد و اصناف آن را معین میکند (صص 129 ناصری چ هند با تصرف) 2 - حفظ: حفظ مال بی تثمیر میسر نشود چه خرج ضروری است و در آن سه شرط باید نگاه داشت الف - اختلالی بمعیشت اهل منزل راه نیابد ب - اختلالی بدیانت و عرض راه نیابد ج - مرتکب به رذیلتی مانند بخل و حرص نگردد چون این شرایط رعایت شود سه اصل دیگر باید برای حفظ مال رعایت گردد الف - خرج با دخل مقابل نبود بلکه کمتر بود ب - در چیزی که تثمیر آن متعذر بود مانند ملکی که بعمارت آن قیام نتوان کرد و جوهری که راغب آن عزیزالوجود بود صرف نکند ج - مال در جایی به تثمیر گذارد که رواج کار باشد و سود متواتر، اگر چه اندک بود و چنین سود را بر منافع بسیار تنگ بر عیال ] « لوم و تقتیر » که بر وجه اتفاق افتد ترجیح دهد 3 - خرج در خرج از چهار چیز باید احتراز شود: الف: باید از اجتناب کرد و آن چنان بود که بطریق « ریا و مباهات » دوری جست ج: باید از « اسراف و تبذیر » گرفتن ] احتراز کرد ب: باید از تصلف و اظهار ثروت در مقام مفاخرت انفاق کند د: سوء تدبیر، و آن چنان بود که در بعضی مواضع زیاده از اقتصاد بکار برود و 132 ) فصل سوم - در برخی کمتر از آن خواجه در تتمیم این بحث مصارف مال و اصناف آن را مفصلًا شرح میدهد (صص 131 در معرفت سیاست و تدبیر اهل: باید که باعث بر تأهل دو چیز بود: حفظ مال و طلب نسل نه داعیهء شهوت یا غرضی دیگر از اغراض زن صالح شریک مرد بود در مال و قیم او در کدخدایی و تدبیر منزل و نایب او در وقت غیبت بهترین زنان زنی بود که در عقل و دیانت و عفت و فطنت و حیا و رقت و تودد و کوتاه زبانی و اطاعت شوهر و بذل نفس در خدمت او و ایثار رضای او و وقار و هیبت نزدیک اهل خویش متحلی بود و عقیم نبود در ترتیب منزل و تقدیر نگاه داشتن در انفاق واقف و قادر بود و بمجامله و مدارات و خوشخویی سبب مؤانست و تسلی هموم و جلای احزان شوهر گردد خواجه نصیر در خواص زن و علل ازدواج مطالب 133 ) و سپس سه اصل زیر را در زن داری بیان می کند: 1 - هیبت هیبت آن بود که خویشتن - بسیار نیکو می گوید (صص 132 را در چشم زن مهیب دارد تا در امتثال اوامر و نواهی او اهمال جایز نشمرد 2 - کرامت و آن این است که زن را مکرم دارد و بچیزهایی که مستدعی محبت و شفقت بود اقدام کند و اصناف کرامات شش است و خواجه نصیر مفصلًا این شش صنف را بیان 3 - شغل خاطر و آن بود که خاطر زن پیوسته بتکفل مهمات منزل و نظر در مصالح آن و قیام آنچه (134 - میدارد (صص 133 مقتضی نظام معیشت بود مشغول بود زیرا فراغت موجب بسیاری از خطرات میشود مرد نیز در باب سیاست زن از سه چیز باید احتزار جوید: اول: از فرط محبت بزن و اگر کسی بچنین محبتی گرفتار آمد دیگر مصالح زندگیش فدای آن محبت میشود دوم: در مصالح کلی با زن مشورت نکند و البته او را بر اسرار خود وقوف ندهد سوم: زنان را از ملاهی و نظر به اجانب و استماع حکایت های ناشایست بازدارد خواجه نصیر سپس در عللی که باعث اهمیت زنان نزد شوهران میشود بحث میکند و آن را پنج چیز میداند: 1 - عفت 2 - اظهار کفایت 3 - هیبت داشتن از ایشان 4 - حسن تبعل و احتراز از نشوز 5 - قلت عتاب و مجامله در « منانه » و « حنانه » عشرت و نیز می گوید: مرد باید از ازدواج با زنانی که حکمای عرب نهی کرده اند احتراز کند؛ یعنی از ازدواج با حنانه زنی بود که او را فرزندان باشند از شوهر دیگر و پیوسته بمال این شوهر بر ایشان « خضراءالدمن » و « کیه القفا » و « انانه » و مهربانی نماید منانه زنی بود متموله که بمال خود بر شوهر منت نهد انانه زنی بود که پیشتر از این شوهر حالی بهتر داشته باشد یا شوهری بزرگتر را دیده و پیوسته از این حال و شوهر بشکایت و انین بود کیه القفا: زنی بود غیرعفیفه که شوهر او از هر محفلی که غایب شود مردمان بذکر او داغی برقفای آن مرد نهند خضراءالدمن زنی بود جمیله از اصلی بد و او را مشابهت کرده اند بسبزهء مزابل کسی که بشرایط سیاست زنان قیام نتواند نمود اولی آن بود که عزب باشد و دامن از ملابست امور ایشان کشیده دارد فصل چهارم در سیاست و تدبیر اولاد چون فرزند بوجود آید ابتداء تسمیهء او باید کرد بنامی نیکو چه اگر نامی ناموافق بر او نهند مدت عمر از او ناخوشدل بود پس دایه اختیار باید کرد که معلول و احمق نباشد چون رضاع طفل تمام شود بتأدیب و ریاضت اخلاق او مشغول باید پیشتر از آنکه اخلاق تباه فراگیرد، چه کودک مستعد آن بود و با اخلاق ذمیمه میل بیشتر کند بسبب نقصان و حاجتی که در طبیعت دارد و در تهذیب اخلاق او اقتداء بطبیعت باید؛ یعنی هر قوت که حدوث او در بنیهء کودک بیشتر شود تکمیل آن قوت مقدم باید داشت اول چیزی از آثار قوت تمییز در کودک ظاهر شود حیا بود پس نگاه باید کرد که اگر حیا بر او غالب بود بیشتر اوقات سردر پیش افکنده دارد و وقاحت ننماید دلیل نجابت او بود، چه نفس از قبیح محترز است و بجمیل مایل و این علامت استعداد تأدب بود و چون چنین بود عنایت بتأدب و اهتمام بحسن تربیتش زیاده باید داشت و اهمال و ترک را رخصت نباید داد و اول چیزی از تأدب آن بود که او را از مخالطت اضداد که مجالست و ملاعبت ایشان مقتضی افساد طبع او بود نگاه دارند چه نفس کودک ساده باشد و قبول صورت از اقران خود زودتر کند و باید که او را بر محبت کرامت تنبیه دهند خاصه کراماتی که بعقل و تمییز و دیانت استحقاق آن کسب کند نه آنکه بمال و نسبت تعلق دارد، پس سنن و وظایف دین در او آموزند و او را بر مواظبت آن ترغیب کنند و بر امتناع از آن تأدیب، و اخیار را نزدیک او مدح گویند و اشرار را مذمت و اگر جمیلی از او صادر شود او را محمدت گویند و اگر اندک قبیحی صادر شود بمذمت تخویف کنند و استهانت به اکل و شرب و لباس فاخر در نظر او تزیین دهند و ترفیع نفس از حرص بر مطاعم و مشارب و دیگر لذات و ایثار آن برغیر در دل او شیرین گردانند و با او تقریر دهند که جامه های ملون و منقش لایق زنان بود تا چون بر آن برآید و اهل شرف و نبالت را بجامه التفات نبود و سمع او از آن پر شود و تکرار و تذکار متواتر گردد بعادت گیرد و کسی را که ضد این معانی گوید خاصه از اتراب و اقران او از او دور دارند و او را از آداب و افعال بد زجر کنند که کودک در ابتدای نشو و نما افعال قبیحه بسیار کند و در اکثر احوال کذوب و حسود و سروق و نموم و لجوج بود و فضولی کند و بر کید و اضرار دیگران ارتکاب نماید بعد از آن بتأدیب و سن و تجارب از آن بگردد پس باید که در طفولیت او را بدان مؤاخذه کنند پس تعلیم او آغازند و محاسن اخبار و اشعار که با آداب شریف ناطق بود او را حفظ دهند تا مؤکد آن معانی شود که در او آموخته باشند خواجه نصیر در ذیل این بحث از اغذیه و آداب غذاخوری و خواب و آداب سخن گفتن و سواری و صناعاتی که بیاد طفل باید داد و بالاخره معلوماتی که باید بیاموزد و غیر اینها مفص سخن می گوید (صص 148 149 ) فصل پنجم در سیاست خدم و عبید: بباید دانست که خدم و عبید در منزل بمنزلهء دست و پا و جوارحند چه کسی که - بجهت غیری تکفل امری کند که به اعانت دست در آن حاجت افتد قایم مقام دست آن غیره بوده باشد کسی که سعی کند در کاری که قدم را در آن کار رنجه باید کرد مشقت قدم کفایت کرده باشد و کسی که بچشم نگاهدارد چیزی را که نظر در آن صرف باید کرد زحمتی از بصر بازداشته باشد و اگر نه وجود این طایفه بود ابواب راحت مسدود گردد و بتوسط قیام و قعود متواتر و حرکات و سکنات مختلف و اقبال و ادبار متوالی که مقتضی تعب ابدان سقوط و هیبت و ذهاب وقار باشد بمهمات قیام توان نمود پس باید که بر وجود این جماعت شکرگزاری بشرط بجا آرند و ایشان را ودایع خدای تعالی شمرند و انواع رفق و مدارات و لطف و مواسات در استعمال ایشان بکار دارند، چه این صنف مردم را نیز ملال و کلال و فتور و ماندگی به اعضاء و جوارح راه یابد و دواعی حاجات و ارادات در طبایع ایشان مرکوز بود پس دقیقه ای به انصاف و عدالت رعایت باید کرد و از تعسف و جور اجتناب نمود تا سیاست خدای تعالی بتقدیم رسانیده باشد و شکر نعمت او گزارد طریق اتخاذ خدم آن بود که بعد از معرفت و تجربهء تمام وقوف بر احوال کسی که او را استخدام کند اگر میسر نشود بفراست و حدس و توهم استعانت نمایند و از ارباب صور متفاوت و خلقتهای مختلف تحاشی واجب دانند که در اغلب احوال خلق تابع خلق افتد چون خادم میسر شود او را بصناعتی که بصلاحیت آن موس��م باشد مشغول گردانند و امور او را مکفی نمایند و از کاری بکاری و صناعتی بصناعتی تحویل نفرمایند، بل بر آنچه طبع او بدان مایل بود و آلات او را حاصل قناعت کنند چه هر طبیعتی را با صناعتی خاص خاصیتی بود در دل خدم باید که مقرر کرده باشد که ایشان را بمفارقت او طریقی و سبیلی نخواهد بود بهیچوجه و سبب، تا هم بمروت نزدیک باشد و هم بوفا و کرم لایق و هم خادم شرط شفقت و هوی داری و متابعت و احتیاط بجا آرد خواجه نصیر در ذیل این بحث مفصلًا سخن میراند تا آنجا اول را بمنزلهء اولاد باید داشت و بر « عبد بشهوت » سوم « عبد » دویم « حر » که میگوید: اصناف بندگان بحسب طبیعت سه اند: اول تعلیم ادب صالح تحریض فرمود دوم را بمنزلهء دواب و مواشی استعمال باید کرد و مرتاض گردانید سوم را بقدر حاجت بمشتهی می باید رسانید و به استهانت و استخفاف کار فرمود خواجه نصیر پس از بیان اصناف عبد می گوید آن را از چه قومی باید اتخاذ ( 155 ) (از اخلاق ناصری خواجه نصیرالدین طوسی چ بمبئی سال 1267 - کرد و فصل مشبعی در این زمینه می آورد (صص 152 ||قبیلهء بزرگ و مشهور طایفهء نامدار (ناظم الاطباء ||) نوع رسته تیره (در اصطلاح نبات شناسی)، چون: این گل از Ralph Linton (2) - Pharaon - ( خانوادهء میباشد || نژاد تخمه چون: خانوادهء سیاهان دارای بینی پهن هستند ( 1.