«لغت نامه دهخدا»
[خُتْ تَ] (اِخ) بشاری آنرا کورتی وسیع و پرشهر می آورد از جغرافیادانان عرب بعضی آنرا منسوب به بلخ میداند ولی این رأی خطاست زیرا ختل در عقب جیحون قرار دارد و واجب است که از مضافات هیطل که در ماوراءالنهر است دانسته شود این ناحیه از و « کاوَند » و « لاوَکَند » و « هلاوَرد » صفانیان بزرگتر و پهناورتر و پرخیزتر است قصبه آن هُلبُک است و از شهرهایش قریه بنجاراع و را باید نام برد اصطخری می گوید نخستین ناحیت بر ساحل جیحون از نواحی ماوراءالنهر « منک » و « اسکندرهء » و « تملیات » قرار « وخشاب » و « جریاب » می باشد و این دو ناحیت گرچه دو منطقه جداگانه اند ولی واجد عامل واحدند و بین « وخش » و « ختل » دارند مرادی دربارهء ختل و صاحب آن چنین گوید : ایها السائلی من الحارث النذ - ل عن اهل وده الارجاس عد من ختل فختل ارض عرفت بالدواب لا بالناس بدین ناحیت کثیری از علمای اسلامی منتسبند که از جملهء آنان است عبادبن موسی ختلی و پسرش اسحاق بن عباد و عمران بن حسن بن یوسف ابوالفرج ختلی که از ابوطیب احمدبن ابراهیم بن عبدالوهاب بن عبدون و ابوبکر احمدبن سلیمان بن زیان و ابوالحسن علی بن داودبن احمد ورثانی و محمد بن بکاربن زید سکسکی و جماعت کثیری حدیث شنید و از او علی بن محمد حنائی و ابوالعباس احمدبن محمد بن یوسف بن فروه اصفهانی و علی بن حسن ربعی و رشابن نظیف و حسن بن علی اهوازی و غیر ایشان حدیث شنیدید او بسال چهارصد ه ق بدرود حیات گفت و اسحاق بن عبادبن موسی مکنی به ایوب و معروف به ختلی بغدادی است او از هوذه بن خلیفه و هاشم بن قاسم بن محمد بن اسماعیل و تنی چند حدیث شنید و بسال 251 ه ق درگذشت (از یاقوت در معجم البلدان)- لسترنج ختل را نام بلادی می آورد که از آن کفار بوده و در سمت خاور و شمال خراسان قرار داشته است به این مشخصات: یکی از شاخه های بزرگ رودخانهء جیحون و خشاب است که از شمال می آید و از سمت راست ببستر جیحون می ریزد و آن ناحیتی کوهستانی است که در زاویهء بین وخشاب و جیحون قرار دارد و معروف به ختل میباشد این اسم بطور کلی بر همهء بلاد کفر که در سمت خاور و شمال خراسان واقع بوده اند اطلاق میشد و بدین ترتیب ختل شامل قسمت شمالی بلاد وخش میگردید که سرچشمهء رود وخشاب بود این بلاد بقول اصطخری بسیار خرم و حاصلخیز بود و اسبان خوب و چارپایان بارکش بسیار داشت و در کنارهء رودخانه های متعدد آن شهرها و روستاهای بزرگ و سرزمین های غله خیز جای داشت و میوهء بسیار از آنجا حاصل میشد در قرن چهارم هلبک کرسی ختل بود و سلطان ختل در آنجا میزیست (شاید از هلبک بزرگتر بودند شهرهای مهم دیگر ختل « هلاورد » و « منک » این شهر در حوالی خلاب امروز بوده است) ولی دو شهر انداجاراغ) و فرغار (= فارغر) که در کنار رود اندیجاراغ و فرغار جا�� داشتند همچنین شهرهای =) « اندیجاراغ » عبارت بودند از لاوکند در کنار رود وخشاب زیر پل سنگی نزدیک گرگان تپهء کنونی واقع بود مقدسی دربارهء هلبک می « لاوکند » و « تملیات » تأمین میشود شهر « اخشود » گوید این شهر کرسی ختل است مسجد آن در وسط شهر واقع گردیده و آب شهر از رودخانهء اندیجاراغ نزدیک ساحل جیحون واقع بود و در آنجا یکی از شاخه های جیحون موسوم به اندیجاراغ به جیحون می ریخت و ظاهراً بزرگترین شهرهای این ایالت در شمال هلبک و خاور تملیات واقع بود و هلاورد در « منک » امروز بوده است « مرو » در محل قلعهء کنار رودخانهء وخشاب قرار داشت و مقدسی دربارهء آن می گوید از هلبک بزرگتر و شهری مهم است تملیات بین منک و پل رود وخشاب واقع و دور نیست در محل بلجوان کنونی قرار داشته است شرف الدین علی یزدی در ضمن جنگهای امیرتیمور ازین شهر یاد کرده است پل سنگی معروفی که روی رودخانهء وخشاب وجود داشته هنوز باقی است ابن رسته و اسطخری و بسیاری از مؤلفان متأخر نوشته اند که این پل سر راهی که از تملیات بشهر واشجرد در قبادیان میرفت روی رود وخشاب قرار داشته است در شمال این پل بقول ابن رسته بلاد کمیذ واقع است و بعد از آن بلاد رشت در حوالی سرچشمه وخشاب قرار دارد پل سنگی مزبور چنانکه اصطخری یاد کرده در محلی بود که بستر رودخانهء در میان دره ای تنگ واقع میشد شرف الدین علی یزدی این پل را به می باشد نیز ذکر کرده است جهانگردان اخیر هم مکرر در « تاش کوپرک » نامیده و رسم ترکی آنرا که « پل سنگین » اسم فارسی آن ( نوشته های خود از آن اسم برده اند (از سر زمینهای خلافت شرقی ص 466.