«لغت نامه دهخدا»
« تاء » و تشدید « خاء » [خَ] (اِخ) نام شهرهای مجتمعی است در ماوارءالنهر بنزدیک سمرقند بعضی از جغرافیانویسان عرب آنرا بضم آورده اند ولی صواب نظر اول است چه خُتَّل بنابر قول سمعانی نام قریه ای است بنواحی دسکره بر سر مسیر بغداد خراسان سمعانی نصربن محمد ختلی فقیه حنفی را منسوب بدینجا می آورد و می گوید او شارح کتاب قدوری بود بنابر مذهب ابوحنیفه است مولد نصر از قریتی بوده بنام قراسوا از محلهء خم میانه از قراء ختلان، منسوب بدانجا ختلی است از یاقوت در معجم البلدان) حمدالله است سابقاً شهر بزرگی « ک» و عرضش از خط استوا « فا » مستوفی آنرا از اقلیم چهارم می آورد و میگوید طولش از جزایر خالدات بوده و اکنون (= زمان نویسنده) خراب است (از نزهت القلوب چ دبیرسیاقی ص 191 ) مؤلف لغتنامه ختلان را ولایتی بماوراءالنهر نزدیک بدخشان ذکر میکند و می گوید میان آن و چغانیان سی فرسنگ راه است و از آنجا اسبهای بانژاد خیزد از آنچه در فوق گذشت بر می آید که ختلان و خُتَّل یک ناحیتند و در ادبیات فارسی و متون تاریخی به دو نام ذکر شده اند( 1)ناحیتی است بحدود ماوارءالنهر اندر میان کوههای بزرگ و آبادان و بسیار کشت و بسیار مردم و نعمتهای فراخ و پادشاه وی از ملوک اطراف است و مردمان این ناحیت مردمان جنگی اند و اندر حدود وی از سوی تبت مردمانی اند وحشی اندر بیابانها و اندر کوههای وی معدن سیم است و زر و از این ناحیه اسبان نیک خیزد بسیار، هلمک قصبهء ختلان است و مستقر پادشاه است شهری است ببرا کوه نهاده بسیار مردم با روستاهای بسیار (حدود العالم) گه بولوالجم ولایت خویش که بوخش و بکیج و ختلانمولوالجی برادران منا زین سپس سیه مکنید بمدح خواجهء ختلان به جشنها خامه منجیک سپاهی بدینسان بیامد ز چین ز صقلاب و ختلان و توران زمینفردوسی فروتر که از دشت آموی وزم همیدون بختلان درآید بهمفردوسی ز ختلان و از ترمذ و ویسه گرد ز هر سو سپاه اندر آورد گردفردوسی کورتهاء آن: طبسین، قهستان، هراه، طالقان، گوزکانان، خفشان، بادغیس، بوشنج، طخارستان، فاریاب، بلخ، خلم، مروالرود، چغانیان، آشجرد، ختلان، طالقان (تاریخ سیستان ص 26 ) و چون کرده آمد نواحی بلخ و تخارستان و ترمذ و قبادیان و ( ختلان بمردم آگنده باید کرد که هرکجا خالی یافت و فرصت دید غارت کند و فرو کوبد (تاریخ بیهقی چ غنی و فیاض ص 92 و اگر رایت عالی قصد هندوستان کند این کارها همه فروماند و باشد که به پیچد و علی تکین ببلخ نزدیک است و مردم تمام دارد که سلجوقیان با وی یکی شده اند و اگر قصد بلخ و تخارستان نکند باشد که سوی ختلان و چغانیان و ترمذ آید و فسادی انگیزد و آب ریختگی باشد (تاریخ بیهقی چ غنی و فیاض ص 383 ) و نامها فرمود به تلک تا شغل احمد ینالتکین را که بجد پیشه گرفته است و وی را از لهو برمانیده و قاضی و حشم از قلعت فرود آمده بجد تربیتش گیرد چنانکه دل یکبارگی از کار وی فارغ گردد و سوی وزیر احمد عبدالصمد تا چون از شغل ختلان و تخارستان فارغ گردد منتظر باشد فرمان را تا بدرگاه آید آنجا که رایت عالی باشد (از بیهقی چ غنی و فیاض ص 432 ) از آموی وزم تا بچاچ و ختن ز شنگان و ختلان شهان تن بتن (گرشاسب نامه) چو هند را بسم اسب ترک ویران کرد بپای پیلان بسپرد خاک ختلان راناصرخسرو جیحون خوارزم منبع این جیحون از بلاد خان باشد از کوههای تبت و بر حدود بدخشان بگذرد پس بحدود ختلان و وخش پنج آب دیگر بزرگ برو پیوندد و آن موضع را پنج آب خوانند و از سوی قبادیان همچنین آبها بدو پیوندد و بحدود بلخ بگذرد و بترمذ آید آنگاه بکالف انگاه بزم آنگاه به آمو تا بخوارزم رسد آنگاه به بحیرهء جند و خوارزم ریزد (از جهان نامه، حاشیهء جهانگشای جوینی ج 2 چ قزوینی ص 108 ) هم در این سال بقول امام یافعی شیخ ابوعلی شقیق بن ابراهیم البلخی وفات یافت اما در نفحات مسطور است که در بعضی از تواریخ بلخ آورده اند که شقیق در سنهء اربع و تسعین و مائه ( 490 ه ق) در ولایت ختلان بسعاده شهاده رسید والعلم عندالله الحمید المجید (حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 2 ص 244 ) در زمان جهانبانی سلطان سنجر چهل هزار خانه وار از ترکمانان که مشهور بودند بحشم غز در ولایات ختلان و چغانیان و حدود بلخ و قندز و بقلان اقامت می نمودند و هرسال (حبیب السر چ کتابخانهء خیام ج 2 ص 510 ) چون امیر حسین و امیر تیمور گورکان خاطر از ممر منکلی بوقا و ابوسعید و حیدر فارغ ساختند و روزی چند در حدود بلخ و قندز و بقلان و طایخان و بدخشان بیاسامیشی سپاه پرداختند و با پادشاهان بدخشان صلح کرده آهنگ ارهنگ نمودند و پس از وصول از آب گذشته براه سالی سرای عازم ختلان شدند و از چول عبور فرموده موضع دشت کولک را معسکر ساختند (حبیب یعنی خُتَّل و خُتَلان و خُتلان آورده و خُتَّل « تاء » و تشدید « خاء » 1) - مرحوم دهخدا نام ختلان را با ضم ) ( السیر چ خیام ج 3 ص 402 را خُتَل و خُتل ذکر کرده و گفته است که این نام ها همه یکی و بر حسب ضرورت شعری می آیند و نیز الف و نون ختلان را الف و مستند ایشان در اینکه ختلان همان خُتَّل است اقوال ابن « آسیان » و « الانان » و نون نسبت و یا علامت جمع احتمال داده است مثل خردادبه و اصطخری و ابن حوقل و مقدسی است که همهء آنها این نام را خُتَّل آورده اند نه ختلان که بی شک الف و نون آن الف و نون نسبت و یا جمع است البته اگر محلی منسوب بدان باشد الف و نون نسبت و اگر مردم محلی اراده شود الف و نون مزبور جمع می باشد و سکون تاء نیز بر حسب ضرورت شعری است در برهان قاطع خَتل آمده به این مشخصات: نام ولایتی است از مضافات بدخشان که بکولاب اشتهار دارد و گویند مردم آنجا خوش صورتند و اسب خوب نیز از آنجا آورند و ختلی و ختلانی منسوب بدانجاست صاحب آنندراج و انجمن آرای ناصری آنرا بر وزن جولان ذکر کرده اند و در شرفنامهء منیری نیز این ناحیه همان ختل تعریف شده است.