خربزه

«لغت نامه دهخدا»

بالفتح بمعنی « خر » [خَ بُ زَ / زِ] (اِ) میوه ای است شیرین و لذیذ و خوشبو و کلان (ناظم الاطباء) میوه خوشبودار کلان چرا که بضم موحده و فتح زاء معجمه بمعنی میوهء شیرین و خوشبودار چون خربزه به نسبت اکثر میوه ها کلان و خوشبودار « بزه » کلان و لاصفَر (یادداشت بخط مؤلف) : هه است لهذا به این اسم مسمی گردید( 1) (غیاث اللغات) (آنندراج) بطیخ( 2)(منتهی الارب) اَبُوا کسی برنداشته ست بدستی دو خربزه (منسوب برودکی) خربزه پیش او نهاد اسن وز بر او بگشت حالی شادغضایری سرد و دراز و زردی چون غاوشوی خام نه سبز چون خیار و نه شیرین چو خربزه لبیبی و بفهرج خربزه ها بود و نیکو شیرین و بزرگ [ و هندویانه بدان مرتبه که از آن ] خربزه  (از فارسنامهء ابن بلخی ص 122 ) بوستان چون مشعبد از نیرنگ خربزه حقه های رنگارنگنظامی وز همه عیش و خوشیها و مزه او نبیند غیر قشر خربزهمولوی نیکوتر از این میوه همه عمر که خورده ست شیرین تر از این خربزه هرگز که بریده ستسعدی چه بگویم صفت خربزهء خوارزمی که نظیرش نبود در همه چین و بلغار بسحاق اطعمه نشود شاهد زیبا و جز همدم زشت نخورد خربزهء شیرین الا کفتارقاآنی در میان میوه های خوشمزه شاه انگور و وزیرش خربزه ؟ -امثال: پایش روی پوست خربزه است؛ مقصود سست بودن زیر پای آدمی است کنایه از عدم اتکای محکم است تو خربزه خوری یا بستان جو؛ کنایه از کسی است که بظاهر یک چیز گوید و در ضمن بهزار چیز دیگر کار دارد خربزه خور ترا بپالیز چکار؛ کار خود پیش گیر بدیگران ترا چکار است خربزهء شیرین نصیب کفتار میشود، نظیر: میوهء خوب نصیب شغال است خربزه می خواهی یا هندوانه، هر دو آنه؛ کنایه از صاحب طمع است زیر پای کسی پوست خربزه گذاشتن؛ مقصود آن است که کسی را به امری غره کنند و بعد بحمایت او برنخیزند فکر نان کن که خربزه آب است؛ بکسی اطلاق میشود که کار اصل را می گذارد و کار فرعی پیش می گیرد در این ترکیبات انواع خربزه های معروف ایران و هندی می آید: - خربزهء برگ نی؛ نوعی از خربزه است که مشهور بین پارسی زبانان هند می باشد (از آنندراج) - خربزهء بشقابی؛ نوعی از خربزه است (یادداشت بخط مؤلف) - خربزهء چارجوی؛ نوعی خربزه است که در خراسان بوجود آید و بسیار مشهور است (یادداشت بخط مؤلف) - خربزهء خریفی؛ آنرا بعربی عَوفَر نامند (منتهی الارب) - خربزهء دبیری؛ نوعی از خربزه است (یادداشت مؤلف) - خربزهء دود چراغ؛ نوعی از خربزهء مشهور بین پارسی زبانان هند (آنندراج) - خربزهء دور مشعل؛ نوعی از خربزهء مشهور بین پارسی زبانان هند (از آنندراج) - خربزهء زرندی؛ نوعی از خربزه است که در زرند کاشته میشده است (یادداشت بخط مؤلف) - خربزهء شهدی؛ نوعی از خربزه است مشهور بین پارسی زبانان هند (از آنندراج) - خربزهء قمی؛ نوعی از خربزه است که در قم کاشته ��یشده است (یادداشت بخط مؤلف) - خربزهء کدخداحسینی؛ نوعی از خربزه است (یادداشت بخط مؤلف) - خربزهء گرگاب؛ خربزه ای است که در گرگاب اصفهان بعمل می آید و از بهترین نوع خربزه است (یادداشت بخط مؤلف) - خربزهء محولات؛ محولات نام نقطه ای است به خراسان که بهترین نوع خربزهء خراسان در آنجا کاشته میشود و آنرا خربزهء فیض آباد نیز می گویند چه فیض آباد گیلکی ،« هوبشعان 474 »xarbzak ارمنی ،« یونکر 96 »xarbucak محولات یک نقطه است ( 1) - خربزه = خربوزهء پهلوی سنگسری ،xarbaza سمنانی ،« کتاب 1 ص 286 »xarbuza نطنزی ،harbaza یرنی ،xarbaza فریزندی ،xarbuzae ] « مجلهء پشوتن 1:9 ص 23 » ،ebiz گمشچه ،xarbeza دزفولی ،« کتاب 2 ص 182 » ،xarbuza شهمیرزادی ،xarboze است یکساله که در بستانها کاشته شود این میوه (Cucumis melo) میوهء گیاهی (melon) رجوع شود به خربزه ]،خربزه حاشیهء برهان قاطع چ معین) ( 2) - مرحوم دهخدا می ) « نورالدین ستوده 102 » بزرگ، شیرین و آبدار است و اقسام مختلف دارد بمعنی مطلق میوه و بار و ثمر است و قارپوز (Karpos) اصل این کلمه با کلمهء یونانی از یک ریشه است در یونانی » : گوید ترکی بمعنی هندوانه از همین اصل و از خربزه فارسی گرفته شده است و این که گویند خربزه از خر بمعنی حمار و پوزه بمعنی تب فوز است، بر اساسی نیست.
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر