«لغت نامه دهخدا»
[خَ دَ] (مص) پول دادن در ازای چیزی و ابتیاع کردن ضد فروختن (ناظم الاطباء) ابتیاع (زوزنی)، اشتراء (زوزنی) بیع شراء شری (یادداشت بخط مؤلف) : خواجه غلامی خرید دیگر تازه سست هل و حجره گرد و لغو و ملازه منجیک یکی داد جامه یکی زر و سیم خریدند و بردند بی ترس و بیمفردوسی سپردی یکی راه دشوار و دور خریدی چنین رنج ما را بسورفردوسی اگر تو خود نخری خواجه را کنم آگاه که این معامله را او کند ز تو بهترفرخی غلامی ترک بسرای امیر آورده بودند تا خریده آید (تاریخ بیهقی) مصادرات و مواضعات و خریدن و فروختن همه او می کرد (تاریخ بیهقی) کلام عارف دانا قبول است که گوهر از صدف باید خریدنناصرخسرو ادانه؛ بمهلت چیزی خریدن و بها را وامدار شدن ادیان؛ خریدن به وام استفخار؛ فاخر خریدن استینان؛ ماده خر خریدن هرز؛ بی اندیشه خریدن چیزی را و درآمدن در آن (منتهی الارب) -امثال: آن که فیل میخرید رفت، نظیر؛ آن سبو بشکست و آن پیمانه ریخت - باز خریدن؛ دوباره خریدن و خریدن همان چیزی را که فروخته شده بود یا گم شده ( بود (ناظم الاطباء) : خاقانی مسیح سخن را بنقد عمر دوش از درخت باز خریدم بصبحگاه خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 387 جان فروشید و اسیران اجل باز خرید مگر آن یوسف جان را به پدر باز دهید خاقانی بفروخته خود را ز غمت باز خریدم آن خط غلامی که بدادیم دریدم وحشی (از آنندراج ||) - خلاص کردن رهایی بخشیدن (از آنندراج) : ای آنکه دین تو بخریدیم بجان خویش از جور این گروه خران باز خر مرا ناصرخسرو از نصیحتهای غمخواران جنون بازم خرید گلشن افسرده بودم آفتابم زنده کردقدسی - بخریدن؛ خریدن : غم بتولای تو بخریده ام جان بتمنای تو بفروختهسعدی (بدایع) - گران خریدن؛ از قیمت معمول بیش خریدن اغلاء مغالاه (منتهی الارب ||) رهایی بخشیدن خلاصی بخشیدن : ز چنگ روزه بزنهار عید خواهم رفت بر او بنالم و گویم مرا ز روزه بخرفرخی بردار رنج من که بدردم ز روزگار جان مرا ز حادثهء آسمان بخر حیاتی گیلانی (از آنندراج) - باز خریدن؛ دوباره خریدن : برید این حکایت بفرفوریوس مگر باز خرد مرا زین فسوس نظامی (اقبالنامه ص 246 ) - خون او را خریدن؛ او را از کشتن و مردن خلاصی دادن (یادداشت بخط مؤلف) - خویشتن بازخریدن؛ افتداء || پذیرفتن قبول کردن (یادداشت بخط مؤلف) : بر من کنی تکبر و گویی ز ابلهی من حامل کتاب خداوند اکبرم خر حامل کتاب بود همچنان که تو من از خر کتاب تکبر چرا خرمسوزنی این قدر تعظیم ایشان را خرید وز خری آن دست و پاها را بریدمولوی - بخریدن؛ قبول کردن پذیرفتن : این عشوه داده بودند بخریده بودیم (تاریخ بیهقی) - بخرّیدن؛ بخریدن : یار تو باید که بخرّد ترا هم تو خودی خیره خریدار خویش ناصرخسرو - زرق خریدن؛ فریب خوردن : رسولان فرستادن گرفت و امیر ابوالفضل زرق وی بنخرید تا آخر حرب آغاز کرد (تاریخ بیهقی) زن جادوست جهان من نخرم زرقش زن بود آنکه مر او را بفریبد زن ناصرخسرو (دیوان چ دبیرسیاقی ص 309 ) - عشوه خریدن؛ ناز کسی خریدن || - فریب او را خوردن (یادداشت بخط مؤلف) : نوشته اند بر ایوان جنه المأوی که هر که عشوهء دنیا خرید وای به وی حافظ - غرور خریدن؛ فریب خوردن (یادداشت بخط مؤلف) : فریب دشمن مخور و غرور مداح مخر سعدی - ناز خریدن؛ عشوه خریدن به همه ناز و آزار کسی راضی شدن || فریب خوردن خریدن در شواهد زیر به مشدد آمده است : بیابید از این مایه دیبای روم که پیکر بریشم بود زرش بوم بخرید تا آن درم نزد شاه برند و « را » ضرورت و زن با کند مهر او را نگاهفردوسی میانش بخنجر کنم بر دو نیم بخرند چیزی که باید به سیمفردوسی دلی زین پس بهر نرخی بخرم دل بد را برون اندازم از برفرخی بلکه بخرند کشته را ز کشنده گه بدرشتی و گه بخوشی و خندهمنوچهری زود بخرند ز حال بگشته هرگز که خریده بود دختر کشتهمنوچهری بگذارش تا بدین همی خرد دینار مزور و خطاش راناصرخسرو گر طعام جسم نادان را همی خری بزر مر طعام جان دانا را به جان باید خرید ناصرخسرو مر مرا آنچه نخواهی که مخری مفروش بر تنم آنچه تنت را نپسندی مپسند ناصرخسرو عمر پرمایه بخواب و خور بر باد مده سوزن زنگ زده خیره چه خری بکلنده ناصرخسرو نخرد بجز عمر خارش بخرما از این است با عاقلان خار خارش ناصرخسرو همی نیارد نان و همی نخرد گوشت زند برویم مشت و زند به پشتم گاز قریع الدهر (حاشیه فرهنگ اسدی نخجوانی) بخرم گر فروشد بخت بیدار بصد ملک ختن یک موی دلدارنظامی چو وقت آید این را که داری به رنج بده بازخرم زهی کان گنجنظامی گر نخرد کسی عبیر مرا مشک من مایه بس حریر مرانظامی نخرند کالا که پنهان بود که کالای دزدیده ارزان بودنظامی.