«لغت نامه دهخدا»
[خَ نَ / نِ] (اِ) مخزن (از ناظم الاطباء) انبار آنجا که اشیاء را نگاه دارند خزانه (یادداشت بخط مؤلف) در این معنی مقصود از خزینه محلی است که اشیاء اعم از قیمتی یا غیرقیمتی در آن نهند ولی معمو به محلی اطلاق میشود که در آنجا اشیاء قیمتی می نهند یعنی گنج خانه( 1) : جز که قرآن نیست خزینه علوم مجمع علم آنکه بر او خازن است ناصرخسرو دل خزینهْ علم دین آمد ترا نیست برتر گوهری از علم دینناصرخسرو بخوی نیک و دانش فخر باید بدین پرکن بسینه در خزینهناصرخسرو به بتکده در بت را خزینه ای کردند در آن خزینه بصندوقهای پیل گهرفرخی || گنجینه (مجمل اللغه) خزانه (ناظم الاطباء) دفینه مال برنهاده خواستهء برنهاده (یادداشت بخط مؤلف) : موش و مار اندر خزینه خویش مفکن خیر خیر گر نداری در و گوهر کاندرو مخزن کنی ناصرخسرو مکر دیوان و هوسها را منه در خزینه علم رب العالمینناصرخسرو هر که دلی دارد از خیانت خالی باد در آن دل ز بهر خواجه خزینهسوزنی فراوان خزینه فراوان غم است کم است انده آن را که دنیا کم استنظامی || مغازه || باج و خراج ||بیت المال (ناظم الاطباء) خواسته ها و مالهای برنهادهء یک کشور که خرج و دخل آن کشور بدان وابسته است یعنی مداخل بدانجا میرود و مخارج از آنجا میشود و بنابر اطلاق حال بر محل جایی که این خواسته ها بدانجاست خزینه نیز نام دارد : همه خزینه های این ملک و خواسته های وی آنجاست (حدود العالم) و گویند که ملک چین سیصد و شصت ناحیت دارد که هر روزی از سال مال یک ناحیت بخزینه آرند (حدود العالم) قلعهء عظیم است بر دست راست و بر سر کوهی بلند نهاده است و خزینه های تبت خاقان آنجا باشد (حدود العالم) و سباشی حاجب را بسرایچهء دیگر خزینه (تاریخ بیهقی) خلعتهای خلیفه را بر استران در صندوقها بارکردند و شاگردان خزینه بر سر (تاریخ بیهقی) وی را بسوی سرایچه بردند که در آن دهلیز برای امارت است و خزینه آنجا بنشاندند (تاریخ بیهقی) احمد عبدالصمد پیش تا مرگ خوارزمشاه آشکارا شد تا علی تکین در شب صلحی بکرد و علی تکین آن صلح را خواهان بود و دیگر روز آن لشکر و خزینه ها و غلامان سرایی را برداشت بخوارزم بازبرد (تاریخ بیهقی) چندانکه زه بر زبان ایشان برفتی از خزینه هزار درم بدان کس دادندی (نوروزنامه) غافلی را شنیدم که خانهء رعیت خراب کردی تا خزینه سلطان آباد کند (گلستان سعدی) خزینهء بیت المال لقمهء مساکین است نه طمعهء شیاطین (گلستان سعدی) خزینه تهی به که مردم برنجسعدی ( 1) - در حواشی چهارمقاله چ قزوینی ص 36 آمده است: کلمهء خزینه عربی نیست و بعضی صاحبان « خزانه » فرهنگ توجیهات بارده در تصحیح اشتقاق آن نموده اند و بنظر این ضعیف اقرب احتمالات بواقع آن است که خزینه امالهء و نحو آن « احتراز » و « رکاب » و « حجاز » در « احتریز » و « رکیب » و « حجیز » است بعادت فارسی زبانان که الف را قلب بیاء کنند چون صاحب غیاث اللغات نیز خزینه را امالهء خزانه می داند.