«لغت نامه دهخدا»
[اِ طَ] (اِخ) بخش اصطهبانات در میانهء جنوب و خاور شیراز واقع است و جزو ولایت نیریز از استان فارس است. طول آن از قریهء ایج(1) تا خان کب سیزده فرسنگ و پهنای آن از قریهء سجل آبادخیر تا قریهء میمون خیر یک فرسخ و نیم است و بعبارت دیگر طول آن 78 هزار و عرض آن 9 هزار گز است. حدود آن از جانب مشرق نیریز و از شمال دریاچهء بختگان و از جنوب و مغرب فسا است. هوای بلوک مزبور در کمال اعتدال است و در آن نارنج، انجیر و میوه های سردسیری پرورش می یابد. محصول آن گندم، جو، پنبه، خشخاش، نخود، عدس، کنجد و زعفران است و آب آن از چشمه تأمین میگردد. حیوانها و پرندگانی که در آنجا شکار میکنند عبارتند از: بز، پازن، قوچ، میش کوهی، کبک و تیهو. پازهر مشهور شبانکاره را از شکم بز و پازن کوهستان جنوبی آن بدست می آورند و آنرا به بهای جواهر نفیس خرید و فروش میکنند. پازهر مزبور به اندازه های مختلف یافت میشود که بزرگترین آنها به اندازهء خیار و بالنگی است. مرکز بلوک تا روزگار فرمانروایی سلسلهء آل مظفر شهر ایج بود. و در سال 756 ه . ق. این شهر را غارت و ویران کردند. از آن پس قصبهء بلوک اصطهبانات شد که در 28 فرسنگی جنوب شرقی شیراز واقع است(2). و برحسب نقشه در 42000 گزی سهل آباد است. بیشتر خانه های آن از خشت خام و گل و چوب ساخته شده و شمارهء آنها نزدیک به دوهزار است. آب زراعت و بوستانهای قصبهء اصطهبانات از چشمهء قهری و پازهری یا بلهجهء دیگر قیر و پادزهر است. این چشمه از سمت قبله همه جا از زیر درختان میوه دار و بی میوه میگذرد و در بیشتر مواضع بعلت فراوانی اشجار آفتاب بدان نمی تابد و در بهار نزدیک ده سنگ آسیای گردان آب دارد. در سالهای خشک گاهی آب چشمه ها آنچنان کم میشود که احتیاج مردم را تأمین نمیکند و از اینرو از زمانهای قدیم آب انبارهای بسیار در قصبه ساخته اند که میزان آب مورد نیاز اهالی را برای یک سال تأمین میکنند. عدهء قرای بلوک 12 است. و در جغرافیای غرب آمده است: دارای هوایی معتدل است و از چشمه سارهای موسوم به قیر و پادزهر مشروب میگردد که از وسط جنگل انبوهی میگذرد. در خشکسالی آب چشمه ها بشهر نمیرسد و بدین سبب آب انبارهای بزرگ ساخته اند که در آنها آبهای باران را خزانه میکنند. محصول عمدهء فلاحتی آن غلات، تریاک و بیشتر زعفرانست. بزهای کوهی این بلوک تریاقی میدهد که بنام فادزهر حیوانی معروفست. جمعیت کلیهء بلوک 17 هزار تن است و مرکز آن بهمین نام معروفست و دارای 200 خانوار جمعیت است. (از جغرافیای غرب ص127). و لسترنج آرد: در نیمه راه میان خیره و ایگ شهر اصطهبانات واقع است که جغرافی نویسان عرب آنرا اصطهبانان و گاهی اصبهانات نامیده اند. (سرزمینهای خلافت شرقی ص311). و مؤلف فرهنگ جغرافیایی ایران آرد: نام یکی از بخش های چهارگانهء فسا و دهستان حومه است. این بخش در شمال باختری شهرستان واقع و حدود آن به قرار زیر است: از جنوب بخش داراب و بخش حومهء فسا، از شمال دریاچهء بختگان، از خاور بخش نیریز، از باختر بخش حومهء فسا. هوای بخش در قسمت خاوری گرم و در بقیهء مناطق معتدل است و آب آن از رودخانهء بشار و قنوات تأمین میگردد. محصولات آن عبارتند از: غلات، پنبه، تریاک، زعفران، حبوبات، بادام، گردو، کشمش، برنج، لبنیات. شغل اهالی آنجا زراعت و باغداری و کسب، و زبان آنان فارسی، ترکی و مذهب آنها تشیع میباشد. این بخش از سه دهستان بنام ایج، خیر و حومه تشکیل می یابد و مجموع قراء و قصبات و مزارع آن 25 و سکنهء آن در حدود 23000 تن است. صنایع دستی معمول قالی بافی و ساختن ظروف کاشی و مرکز بخش قصبهء اصطهبانات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7). (1) - ایج یا ایگ در قرون وسطی شهر معروفی بشمار میرفته است و اکنون از بلوک اصطهبانات فارس است و مدت چندین قرن پایتخت ملوک شبانکاره بوده و اکنون نیز باقی است و قریه ای است واقع در چهارفرسنگی جنوب شرقی قصبهء اصطهبانات. رجوع به حاشیهء شدالازار ص 453 شود. (2) - رجوع به حاشیهء شدالازار ص453 شود.