اصفهبدان

«لغت نامه دهخدا»

"[اِ فَ بَ / بُ] (اِخ) اسپهبدان. نام سلسله ای از سلاطین طبرستان بود که آنان را آل دابویه یا بنودابویه یا خاندان دابویه نیز میگفتند. این سلسله در طبرستان و گیلان فرمانروایی میکردند و پایتخت آنان فومن بود و آنها عبارت بودند از:
1- گیل بن گیلانشاه(1) (خدایگان طبرستان و رویان)... (42)(2) سال 25 ه . ق.
2- دابَوَیْه (دابویه)بن گیل... (57) 40 ه . ق.
3- خورشید [ اول ] بن گیل... (73) 56 ه . ق.
4- فرخان (فروخان)بن دابویه (لقب
اسپهبدی را در نخستین جنگ عربی بدست آورد) (107) 90 ه . ق.
5- دادبرجمهر(3)بن فرخان... (120) 103 ه . ق.
6- سارویه بن فرخان... (133) 116 ه . ق.
7- خورشید [ دوم ]بن دادبرجمهر(4) (در بلاد دیلم بسال 141 ه . ق. درگذشت).
خاندان باوند در مازندران:
نخستین دولت اصفهبدان
1- باو...سال 45 ه . ق.
2- ولاش (فترت شغور)سال 59 ه . ق.
3- سرخاب (اول)بن باوسال 68 ه . ق.
4- مهرمردان بن سرخاب سال 110 ه . ق.
5- سرخاب (دوم)بن مهرمردان
سال 135 ه . ق.
6- شروین (اول)بن سرخابسال 155 ه . ق.
7- شهریار (اول)بن شروینسال 181 ه . ق.
8- شاپور (جعفر)بن شهریار سال 210 ه . ق.
9- قارن بن شهریار (بسال 217 مسلمانی گزید)سال 222 ه . ق.
10- رستم (اول)بن سرخاب بن قارن
سال 253 ه . ق.
11- شروین (دوم)بن رستمسال 282 ه . ق.
12- شهریار (دوم)بن شروینسال 318 ه . ق.
13- رستم بن شروین(5) در پیرامون
سال 335-370 ه . ق.
14- دارابن رستم بن شروینسال 355 ه . ق.
15- شهریار (سوم)بن دارا (قابوس وشمگیر وی را کشت)سال 358 ه . ق.
16 - رستم (دوم)بن شهریار (تا سال 449)
سال 396 ه . ق.
(از معجم الانساب زامباور ج2 ص286).
و ابن اسفندیار را در فضایل این خاندان قصه های فراوانست و اشعار شاعرانی چون رشید وطواط و دیگر شاعران محلی (بزبان طبری) را که در مدح آن خاندان سروده اند نقل کرده است، از آنجمله این مطلع را از قصیده ای که مظفری نام شاعری از خراسان در مدح اصفهبد شاه غازی سروده آورده است :
جنت عدن است گویی کشور مازندران
در حریم حرمت اصفهبد اصفهبدان.
و شاه غازی بهر بیت قصیده ده دینار و اسب و قبا و کلاه به وی صله داد. (از تاریخ ابن اسفندیار ج1 ص 113). و رجوع به تاریخ ادبیات صفا ج2 صص 46 - 49 شود.
دولت دوم اصفهبدان (ملوک جبال):
1 - حسام الدوله شهریاربن قارن466 ه . ق.
2 - نجم الدوله قارن بن شهریار503 ه . ق.
3 - شمس الملوک رستم بن قارن (تا سال 515 در طلب فرمانروایی بود)511 ه . ق.
4 - علاءالدوله علی بن شهریار(6)511 ه . ق.
5 - شاه غازی بن علی، نصره الدوله(7)534 ه . ق.
6 - علاءالدوله حسن بن رستم560 ه . ق.
7 - حسام الدوله اردشیربن حسن567 ه . ق.
8 - شمس الملوک رستم بن اردشیر602 ه . ق. (در 21 شوال سال 606 بوضع غافلگیر کشته شد).
(از معجم الانساب زامباور ج2 ص286).
دولت سوم اصفهبدان کینخواری(8)ایلخانان در آمل:
حسام الدوله اردشیربن کینخوار سال 635 ه . ق.
شمس الملوک محمد بن اردش��ر (ابقه وی را به سال 665 کشت)سال 647 ه . ق.
علاءالدوله علی بن اردشیرسال 665 ه . ق.
تاج الدوله یزدجردبن شهریار سال 675 ه . ق.
ناصرالدوله شهریاربن یزدجرد
سال 698 ه . ق.
رکن الدوله کیخسروبن یزدجرد
سال 714 ه . ق.
شرف الملوک بن کیخسروسال 728 ه . ق.
فخرالدوله حسن بن کیخسرو(9) (تا سال 750) سال 734 ه . ق.
(از معجم الانساب زامباور ج2 ص287).
(1) - ابن اسفندیار (تاریخ طبرستان ص154) نوشته است که نام او جیل بن جیلانشاه یا گیل بن گیلانشاه است.
(2) - سالهایی است که بر سکه بر وفق تقویم طبرستان منقوش بوده است.
(3) - ابن اسفندیار (ص165) مینویسد نام وی دادمهر است.
(4) - ابن اسفندیار (ص170) نام وی را خورشیدبن مهرداد آورده است. (از معجم الانساب زامباور ج2 ص284).
(5) - از سکه های وی. رجوع کنید به:
Zambaur . Contributions, p. 22-26.
(6) - رسالت مسعودبن محمد سلجوقی را گرامی شمرد.
(7) - با هزارسب (دوم)بن شهریواش (شهرنوش) پاذوسپانی جنگ کرد.
(8) - خلیل ادهم (دول اسلامیه ص195) آنان را کندخواریه نامیده است.
(9) - خلیل ادهم (ص195) گوید: فرزندان فخرالدین حسن (کذا) عبارتند از: کیکاوس، شمس الملوک، شرف الملوک و شاه غازی."