«لغت نامه دهخدا»
[بَسْ سا] (اِخ) بغدادی(1) ابوالحسن علی بن محمد بن منصوربن نصربن بسام بسامی. شاعر بغدادی بود و در زمان مقتدر عباسی میزیست. محمد بن یحیی صولی از وی روایت کرد و بسال 302 ه .ق. درگذشت. (از تاج العروس). مؤلف ریحانه الادب آرد: ابوالحسن علی بن محمد بن نصربن منصوربن بسام بغدادی که به ابن بسام نیز معروف است از اعیان شعرای عرب و محاسن ظرفای ایشان و به هجوگویی مشهور بود و کسی از امیر و وزیر و صغیر و کبیر و برنا و پیر از آسیب زبان وی ایمن نبود بلکه پدر و خانوادهء خود را نیز هجو گفتی چنانکه در هجو پدر خود گفته: هبک عمرت عمر عشرین نسرا أ تری اننی اموت و تبقی فلان عشت بعد موتک یوما لاشقن جیب مالک شقا. و ابن خلکان گوید: متوکل عباسی از کثرت عداوتی که دربارهء حضرت علی و حسین (ع) داشته، در سال 236 ه . ق. قبر حضرت حسین (ع) را با اصول و ابنیه اش منهدم ساخته و مردم را از زیارت آن مرقد مانع گشت و به شخم کردن و آب بستن به آن فرمان داد پس بسامی اشعاری در این موضوع انشا کرد که از آن جمله است: تاللّه ان کانت امیه قد اتت قتل ابن بنت نبیها مظلوما فلقد اتاه بنوابیه بمثله هذا لعمرک قبره مهدوما. باری بسامی در ماه صفر 302 یا 303 ه . ق. درگذشت. (از ریحانه الادب ج 1). سمعانی آرد: بسامی چارپایی به امانت از بعضی همسایگان خویش خواست وی امتناع ورزید آنگاه بدو نوشت: بخلت عنا بادهم عجف لست ترانی ماعشت اطلبه فلاتقل صنه فما خلق ال له مصوناً و انت ترکبه. وی در ماه صفر 302 ه . ق. درگذشت. و رجوع به ابن بسام و ابوالحسن علی بن محمد بن نصر در همین لغت نامه و بسامی در انساب سمعانی شود. و ابوریحان در الجماهر داستان بسامی را با عبیداللهبن سلیمان بن وهب وزیر معتضد نقل کرده و گوید بسامی هنگام درگذشت یکی از دو فرزند عبیدالله این ابیات را سرود: قل لابی القاسم المرجی قابلک(2) الدهر بالعجائب مات لک ابن و کان زینا و عاش ذوالنقص و المعائب حیاه هذا کموت هذا فلست تخلو من المصائب. و چون ابیات به عبیدالله رسید ویرا بخواند و گفت: ای علی چه ابیاتی سروده ای؟ بسامی از زیان رساندن وی بهراسید و به ارتجال گفت این ابیات را سرودم: قل لابی القاسم المرجی لن یدفع الموت کف غالب لئن تولی بما تولی و فقده اعظم المصائب لقد تخطت لک المنایا عن حامل عنک للنوائب. (از الجماهر بیرونی ص59). و رجوع به ص 60 و 61 همان کتاب شود. (1) - در لغت نامه ذیل ابن بسام و ابوالحسن علی بن محمد و علی بن محمد و در ریحانه الادب محمد بن نصربن منصوربن بسام آمده است. (2) - ن ل: قاتلک.