پنج سفر موسی

«لغت نامه دهخدا»

[پَ سِ رِ] (اِخ)کتاب های پنجگانه ای است که در اول مجلد عهد عتیق واقع است و این قسم از کتاب مقدس را در2 تو 34:14 «کتاب توراه خداوند که بواسطهء موسی نازل شد» نامیده است و در کتاب2 تو 17:9 «کتاب توراه خداوند». خوانده شده و در2 پاد 23:21 «کتاب عهد» و در عز 7:6 «توراه موسی» و در نح 8:1 «کتاب توراه موسی» و در عز 6 : 18 و نح 13:1 و2 تو 25:4 و 35:12 «کتاب موسی» و در مت 12:5 «تورات» و در لو10:26 و یو 8:5 و17 «تورات» خوانده شده. سفر پیدایش از تاریخ اوّل خلقت تا فوت یعقوب گفتگو میکند؛ سفر خروج از تأسیس احکام دینیه بر کوه سینا، سفر لاویان از نظم و نظام احکام دینیه و شرایع و قواعد و حدود سبط لاوی صحبت میدارد، سفر اعداد از مسافرت بنی اسرائیل در دشت و فتح اراضی کنعان گفتگو میکند، سفر تثنیه تکرار و مراجعی شرایع را بطور اختصار مذکور میدارد و مجموع این پنج کتاب نظام و قواعد دین موسوی را بواضحی بیان مینمایند و در کتاب اوّلی و آخری صفات و وقایع عمومی که نسبت به عموم بشر دارد بیشتر از کتاب اعداد و لاویان و خروج دیده میشود و صفات و وقایع این سه کتاب بیشتر اختصاص به بنی اسرائیل دارد یعنی سفر خروج وضع نبوت نظام موسوی و سفر لاویان وضع کهانتی و سفر اعداد وضع سلطنتی را بیان میکند. و در آخر کتاب تثنیه خبر موت و دفن موسی مذکور است و اسماء اماکنی که ابداً از برای آن اماکن جز بعد از فتح کنعان و حبرون مستعمل نبوده مذکور است. بطوری که در منقولات فوق ذکر شده قرن ها مسیحیان عقیده داشتند که نویسندهء پنج کتاب موسی خود او بوده است. یکی دو قرن پیش این مطلب کراراً تحت مباحثه درآمده و یک عدّه از علماء عقیده دارند که این کتاب سالها بعد از موسی از روی چند نسخه ای که هم با دست موسی و هم با دست سایرین نوشته شده است از تواریخ مختلفه جمع آوری شده و بشکل حالیه درآمده است اما باز معدودی از علماء به این عقیده معتقدند که تمام این پنج کتاب جز فصل آخر سفر تثنیه بوسیلهء موسی نوشته شده است اگر چه شاید نسخهء دیگری که در زمان او وجود داشته بکار برده باشد. هزارها از اشخاص مسیحی حقیقی بعقیدهء این دسته و آن دسته متمسک شده اند اما در هر یک از این دو حالت که باشد از اهمیت حقایق روحانی این کتب نمی کاهد. در اینجا نمیشود شرح جزئیات عقیدهء این دو دسته را بیان کرد اما از هر یک دلائل مهمّه ای را اشعار میدارد. آنهائی که عقیده دارند موسی این پنج کتاب را نوشت دلائل ذیل را اقامه میکنند و هنوز معتقدند که موسی نگارندهء این کتب بوده است. 1 - در پنج کتاب موسی واضح است که او شخصاً نویسندهء بعضی از قسمتهای آن بوده: خر17:14 اعد 33:2 تثنیه 31:19 و 22 و 30 تثنیه 32:44 خر 15:1-18 خر 24:4 تثنیه 31:9 نسخ و عبارات کتابهای دیگر عهد عتیق یوشع 1:7 و 8 عزرا 6:18 و گفتار مسیح و رسولانش در این باب شهادت بر کتاب موسی میدهند (مرقس 10:3-5 و12:62). 2 - روایات مسیحیان و یهودیان چنین حاکی است که موسی نویسندهء این کتب بوده است. 3 - بعضی از وقایع که در این کتب ذکر میشود بعد از موسی اتفاق افتاده این اسامی و وقایع ممکن است که پس از موسی علاوه شده باشد اما موسی خود باز نویسندهء اغلب این کتب بوده است. بسیاری دیگر از این اسامی و وقایع را بطریق دیگر میتوان شرح داد. 4 - موسی بواسطهء تحصیل و تربیتش در مصر استعداد و توانائی نوشتن این پنج کتاب را داشته و هم اسرائیلیان آن عصر از خواندن و نوشتن سررشته داشته اند از این جهت احتمال کلی میرود که موسی این پنج کتاب را برای آنها نوشت. هیچ ضدّیت و خللی بر او وارد نمیشود که او نسخه ها و قوانین امرافل را بکاربرده باشد ملاحظه در امرافل. اشخاصی که عقیده دارند موسی نویسندهء این کتب نبوده ادعا میکنند که:
او این پنج کتاب بطور وضوح میرساند که از چند نسخه تشکیل یافته است مث در سفر پیدایش دو دفعه حکایت خلقت را در آنجا یافته اند. حکایت اوّل در پیدایش 1:1-2:3 و حکایت دوم در پیدایش 2:4-25 اسمی که بجهت خالق در حکایت اول استعمال شده «خدا» (در عبرانی «الوهیم») و در حکایت دوم یهوه خدا «خداوند» (در عبرانی «یهوه الوهیم») نوشته شده و بهمین ترتیب که در سفر لاویان یک صورتی از شریعت موسی داده شده است و در تثنیه صورت دیگر که خیلی بعد از آن نوشته شده عقاید چندی در این مورد ظاهر شده که چند نسخه موجود بوده است که کتب موسی از آن ترکیب یافته اند.
ثانیاً خیلی از صفحات پنج کتاب موسی دلیل بر آن میشود که بعد از موسی نوشته شده است، مث تثنیه باب 34 پیدایش 34:31 پیدا 14:14 تثنیه 34:1 مقابل یوشع 19:47 پید 13:18 و 23:2 مقابل یوشع 14:15 و داودان 1:1.
ثالثاً اختلافات عبارات و عقاید و نسخ (از روی طرز زبان عبرانی) ثابت مینماید که این کتب بوسیلهء یک شخص نوشته نشده است. بعلاوه عقاید مختلفه ای دربارهء زمان نوشته شدن نسخی که پنج کتاب موسی از آن اقتباس شده میباشد یعنی میگویند غیر از قسمتهای منظوم مثل پیدایش 4:23 مابقی نسخ در زمان پادشاهان نوشته شده بود(850 ق. م.) و خود پنج کتاب به رشتهء تحریر درنیامده بوده است تا زمانی که یهود از اسارت بابلیها برگشتند. این اشخاص عقیده دارند که رجوعات «بکتاب تورات موسی» و غیره که در ابتدای این مقاله بعضی اقتباسات از آن شده است به تمام پنج کتاب مربوط نیست بلکه فقط به «کتاب عهد» مرجوع میشود. (خرباب 20-23) و این شامل قوانین حقیقی موسی است (خروج باب 24:4 و 7) اما بالاخره نوشته تمام نشده تا در سنهء 950 ق. م. و نیز رجوع به پن تاتک شود.