تاج القراء

«لغت نامه دهخدا»

[جُلْ قُرْ را] (اِخ) محمودبن حمزه بن نصر کرمانی نحوی. یاقوت در کتاب معجم الادبا آرد: ... وی یکی از علماء فقهاء و صاحب تصانیف و فضل است در دقت فهم و حسن استنباط اعجوبه بود. از وطن خویش بجایی نرفت و سفری نکرد. او در حدود سنهء 500 میزیست و سپس در گذشت. او راست: «لباب التفسیر» و «الایجاز» در نحو که از ایضاح فارسی آن را مختصر کرده است و دیگر از تألیفات وی «نظامی» در علم نحو است که آنرا از «اللمع» ابن جنی مختصر کرده است دیگر «الافاده» در نحو، و نیز «العنوان» در همان علم، و او دربارهء مواضع حرف اسم آرد:
فمعرفه و تأنیث و نعت
و نون قبلها الف و جمع
و عجمه ثم ترکیب و عدل
و وزن الفعل و الاسباب تسع
(از معجم الادبا چ مارگلیوث ج 7 ص146). در شدالازار صفحهء 402 در ترجمهء احوال شیخ ابوعبدالله عمر بن ابی النجیب الشیرازی آمده است: و له روایات عن مناوربن فرکوه الدیلمی و عن تاج القراء نصربن حمزه الکرمانی. علامهء قزوینی در حاشیهء همین صفحه آرد: مقصود بدون هیچ شک و شبهه به قرینهء لقب «تاج القراء» و بقرینهء نام پدرش «حمزه» و نسبت او «الکرمانی» ابوالقاسم محمودبن حمزه بن نصر الکرمانی معروف به تاج القراء است که مؤلف در اینجا در نام و نسب او خلط غریبی کرده است و نام جد او را بر خود او نهاده ولی در اوایل ترجمهء 278(1) که باز مجدداً نامی از او برده نام و نسب او را در آنجا بکلی درست و بطبق واقع «الامام برهان الدین محمودبن حمزه بن نصرالکرمانی ذکر کرده است» بشرح احوال این شخص که از مشاهیر قراء عصر خود بوده در معجم الادباء یاقوت و طبقات القراء جزری و طبقات النحاه(2) سیوطی مذکور است عین عبارت معجم الادبا ج 7 ص146 از قرار ذیل است...(3) و سیوطی نیز در طبقات النحاه ص 387 عین همین فصل را باسم و رسم از همان مؤلف یعنی یاقوت نقل کرده است و جزری در طبقات القراء ج 3 ص291 در ترجمهء او گوید: «محمودبن حمزه بن نصر ابوالقاسم الکرمانی المعروف به تاج القرّاء مؤلف کتاب» «خط المصاحف» و کتاب «الهدایه فی شرح غایه ابن مهران» و کتاب «لباب التفسیر» و کتاب «البرهان فی معانی متشابه القرآن» امام کبیر محقق ثقه کبیر المحل لااعلم علی من قرأ و لکن قرأ علیه ابوعبدالله نصربن علی بن ابی مریم فیما احسب، کان فی حدود الخمسمائه و توفی بعدها والله اعلم» - انتهی (حاشیهء 9 صفحهء 402 شدالازار چ قزوینی). مؤلف شدالازار در ترجمهء احوال ابن ابی مریم شیرازی آرد: ... روی کتاب التیسیر فی التفسیر عن مصنفه الامام برهان الدین محمودبن حمزه بن نصرالکرمانی... شدالازار چ قزوینی ص406). یاقوت در معجم الادباء در ترجمهء احوال ابن ابی مریم آرد: ... و المرجوع الیها فی الامور الشرعیه و المشکلات الادبیه اخذ عن محمودبن حمزه الکرمانی... (معجم الادبا چ مارگلیوث ج 7 ص 210). جزری د�� طبقات القرّا ج 2 ص337 در ترجمهء احوال ابن ابی مریم آرد: ... وقفت علی کتاب فی القراآت الثمان سماه الموضح تدل علی تمکنه فی الفن جعله بأحرف مرموزه داله علی اسماء الرواه و ذکر ناسخه انه استملاه من لفظه سنه اثنتین و ستین خمسمائه و قرأ فیما احسب علی تاج القراء محمودبن حمزه...». (شدالازار ص407 ح 2). صاحب ترجمه، معاصر ملک ایرانشاه(4)بن ملک تورانشاه بن قاورد و از جملهء علماء و دانشمندانی است که بر خلع ملک ایرانشاه اتفاق کردند و عوام را بر خروج بروی فتوی دادند. آقای بیانی در حاشیهء صفحه 21 تاریخ افضل به نقل از تاریخ ابن شهاب (جامع التواریخ حسنی) آرد: ... و قاضی بوالعلا و سلطان تاج القرّاء و دیگرفضلا اتفاق نمودند که بر او [ ملک ایرانشاه ] غلبهء عام کنند... رجوع به بغیه الوعاه فی طبقات النحاه سیوطی ص387 و 403 و محمودبن حمزه... شود.
(1) - رجوع به صفحهء 406 شدالازار چ قزوینی شود.
(2) - نام کتاب بغیه الوعاه فی طبقات النحاه است.
(3) - این قسمت در بالا نقل شده است.
(4) - پنجمین پادشاه سلسلهء قاوردیان کرمان که بنا بروایت تاریخ افضل چ بیانی ص19 بروز بیست و هفتم ذی القعدهء سنهء 470 بر تخت مملکت کرمان قرار یافت.