تفاح

«لغت نامه دهخدا»

[تُفْ فا] (ع اِ) سیب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بمعنی سیب که میوهء معروف است. (غیاث اللغات) (آنندراج). میوهء معروف. ج، تفافیح واحد آن تفاحه و تصغیر آن تفیفیحه. (از اقرب الموارد). به فارسی سیب نامند. شیرین او در اول گرم و در دویم تر. و ترش او در اول دویم سرد و خشک و ترش شیرین او که میخوش نامند در حرارت و برودت معتدل و در اول خشک و مجموع او مقوی دل و دماغ و جگر و جهت خفقان و عسرالنفس نافعند و شیرین او مفرح و ملطف روح حیوانی و سریع الاستحاله و به صفرائی که در معده باشد و با قوهء تریاقیه و پختهء او جهت سرفهء... و آب او با شراب و گوشت آب، جهت رفع عشی مجرب. و آب او در معاجین مفرحه مقوی فعل آن و اکثار خوردن او باعث تبهای مرکبه و نسیان و مولد ریاح و مصلحش اغذیهء لطیفه است و ترش او قابض و مسکن عطش و موافق معدهء صفراوی. و پختهء او در خمیر جهت اسهال و مصلح ادویهء سمیه و خشک کردهء او با آب انار و ادویهء مناسبه جهت تقویت معده و اسهال صفراوی و تسکین قی نافع. و اکثار او مضر سینه و موروث ذات الریه و ریاح عروق و مصلحش گلقند و دارچین است. ترش و شیرین او مولد خلط صالح و در افعال مثل ترش است و نارس او بیمزه و مولد خلط خام و ضماد او در ابتدای اورام حاره نافع. و سیب تلخ قابضتر از همه و عصارهء سیب و عصارهء برگ او جهت سموم مفید و قدر شربتش تا هفت مثقال است و شکوفهء او با ادویهء موافقه جهت رفع اخلاط متعفنهء سینه و با ادویهء مفرحه جهت تفریح مؤثر است و گویند اقسام سیب هر گاه بخلط حار، که در معده باشد برسد دفع او میکند. و رب سیب ترش که آب آن را بدون شیرینی به قوام آورده باشند، در آخر اول سرد و در رطوبت و پوسته معتدل و جهت غلبهء صفرا و غلیان خون و اسهال صفراوی و قی آن، و رفع غم و الم سوداوی نافع. و مضر اسهال دموی و شش و رب شیرین او در افعال قویتر از سیب شیرین است و شربت سیب جهت سموم و وبا و تفریح قلب بسیار مؤثر و مربای او در جمع افعال بهتر است از مفرد او. (از تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به ترجمهء صیدنه و بحرالجواهر و اختیارات بدیعی و ترجمهء ابن البیطار ج 1 ص311 شود :
گهی ز گریهء تو زرد دیدهء نرگس
گهی ز خندهء تو سرخ چهرهء تفاح.
مسعودسعد.
تفاح جان و گلشکر عقل شعر اوست
کاین دو به ساوه هست سپاهان شناسمش.
خاقانی.
ز گلشکر لفظ و تفاح خلقش
شماخی نظیر صفاهان نماید.خاقانی.