تنسیق صفات

«لغت نامه دهخدا»

[تَ قِ صِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عبارت است از آنکه متکلم موصوف واحد را صفات متعدد بیان نماید خواه به استقلال...:
خداوند بخشندهء دستگیر
کریم خطابخش پوزش پذیر.
و خواه به اعتبار متعلقات...:
یاقوت لبا لعل رخا غنچه دهانا
شمشادقدا سیم برا آفت جانا.(از آنندراج).
در فن بدیع عبارتست از ایراد صفات متعدد متوالی برای موصوفی واحد مانند این آیت: انا ارسلناک شاهداً و مبشراً و نذیراً و داعیاً الی الله باذنه و سراجاً منیراً(1). (از کشاف اصطلاحات الفنون). در فن بدیع عبارت از ذکر چیزی است با صفات پی درپی خواه ستایش شود چون گفتهء خدای تعالی: و هو الغفور الودود ذوالعرش المجید...(2) و یا نکوهش چنانکه گویند: زید الفاسق الفاجر اللعین السارق. (از تعریفات جرجانی). آنست که شاعر چند وصف مختلف بر پی یکدیگر دارد و یک چیز را چند صفت مختلف کند چنانکه مسعودسعد گفته است:
جهانگیر شاهی عدوبند شیری
صف آرای گردی سپه کش سواری.
و عنصری گفته است:
شاه گیتی خسرو لشکرکش لشکرشکن
سایهء یزدان شه کشورده گیتی ستان.
و چنانکه دیگری گفته است:
زی من به سلام آمد آن شمسهء عالم
آراسته و تازه و شاد و خوش و خرم
از مشک برآکنده به گرد گل بر بار
پیچ و گره و حلقجه و سلسله و خم.
و آنچه عبدالواسع جبلی گفته است:
که دارد چون تو معشوقی نگار و چابک و دلبر
بنفشه موی و نرگس چشم و لاله روی و نسرین بر؟
هم از این قبیل است و نزدیک بدین معنی صنعتی است که آنرا سیاقه الاعداد خوانند... (المعجم فی معاییر اشعار العجم چ مدرس رضوی چ دانشگاه صص285-286). و رجوع به سیاقه الاعداد و حدایق السحر و ترجمان البلاغهء رادویانی شود.
(1) - قرآن 33 / 45 و 46.
(2) - قرآن 85 / 14 و 15.