ثالس

«لغت نامه دهخدا»

[لِ] (اِخ)(1) ملطی. نخستین فیلسوف یونان که فحص علل اشیاء در طبیعت کرد و از انتساب آن بغیب چنانکه تا آن روز عادت رفته بود چشم پوشید. او موضوع علل طبیعی اشیاء را مطرح کرده و در جهان و اصل و حقیقت عالم به پژوهش پرداخته است. او زماناً اولین فیلسوف نحلهء ایونی می باشد. تا این زمان مردم عموماً پاسخ مسائل مربوط بجهان و طبیعت را در کتب و روایات و اساطیر دینی جستجو میکردند، ثالس و دیگر فلاسفهء نحلهء ایونی اولین کسانی هستند که برای امور و حوادث طبیعی بعللی طبیعی متوسل شده اند. ثالس از مردم «ملطیه»(2)شهری به ایونیا(3) معاصر سولون و کرزوس و کوروش و بعضی گویند وی از مردم فینیقیه بود و بشهر ملطیه تبعید شده است لکن ظاهراً اجداد وی فینیقی بوده اند. گویند او سفری به مصر کرده از پیشوایان دینی آنجا دانش هندسه آموخته است و هم گویند که او کرتی به کلده رفته است ولی این روایت درخور اعتماد نیست(4). دیوجانس لائرتیوس(5) گوید ثالس پیش از اشتغال به طبیعیات به امور ملکی اشتغال داشت و مردم را از مخالفت با کورش شاهنشاه ایران و اتحاد با کرزوس منع میکرد لیکن این گفته با دو فقرهء دیگر که هردوتوس(6) آورده موافقت ندارد. هرودوتوس گوید(7) که هنگام جنگ کوروش با کرزوس او در سپاه کوروش بود و برای عبور از رود هالیس گفت تا نهری از وی جدا کردند و رود قابل عبور شد و در جای دیگر(8)گوید که ثالس بمردم ایونی پیش از آنکه تابع ایران شوند سفارش کرد که اتحادیه ای با حکومت مرکزی درتئوس(9) برای مقاومت در برابر ایرانیان تشکیل دهند هر چند گفتهء هردوتوس در امر جدا کردن نهری از رود هالیس حقیقت ندارد ولی از آن روایت و روایت دوم، خبر مربوط به اقدام ثالس به نفع شاهنشاه ایران تضعیف میشود و تا حدی معلوم میگردد که قدما ثالیس را طرفدار ایرانیان نمیدانستند. دیوگنس روایت کرده است که ثالس گوشه نشین و متبتل بود ولی صحت این گفته مورد تردید است زیرا جنبهء عملی کارهای او بکلی منافی با این احوال است آنچه قدما در شرح حال این حکیم گفته اند همه با یکدیگر متناقض است(10)، در بعض آن ها ثالس مردی منغمر در علم و مستغرق مطالعه و تحقیق است در بعض دیگر شخصی ماهر در عمل مینماید که از همهء معاصرین خود پیش افتاده و آنان از آراء و راهنمائیهای او مستفید می شوند به هر حال مسلم است که قدما به اهمیت مقام علمی او چنانکه بایست پی نبرده اند ارسطو، ثالس را پس از متألهین اول فیلسوف نامیده است، ثالس نه اول کس است که به فلسفه پرداخته و نه مخترع فلسفه می باشد او اول کسی است از فلاسفه که ما می شناسیم و از احوالش مختصر اطلاعی داریم. ثالس مهندس و منجم و صاحب عقیدهء خاص در باب تکوین عالم(11)و جویای علل امور آن در طبیعت بود ثالس و پیروان او از نحلهء ایونی بیش از هر چیز بعالم خارج توجه داشتند و بقول ارسطو «او چون مشاهده کرد که غذای تمام موجودات مرطوب است و حرارت هم از تری می زاید و رطوبت است که مایهء حیات جانداران می باشد و بذر نباتات و نطفهء حیوانات تری دارد و آب مبدأ طبیعی تمام اجسام مرطوب است»(12) نتیجه گرفت که اشیاء متکثره همه شی ء و طبیعت و آن شی ء که مادهء ابتدائی یا ماده المواد یا وجود اصیل است آب است خاصه که از تمام چیزها آب است که بطور طبیعی به اشکال متنوع جامد و مایع و بخار درمی آید. ثئوفرسطس گوید که «ظواهر حسی او را بدین نتیجه رهبری میکرد زیرا هم آنچه گرم است برای حیات نیازمند رطوبت است و هم آنچه میمیرد خشک میشود و تمام بذور مرطوب است و هر غذائی رطوبت دارد»(13) به هرحال این نظریه که ارتباط با مقام دینی و مرجع فوق طبیعی ندارد و مأخذ آن عالم طبیعت است موجب شد که دیگر فلاسفهء عنصر منتشرتر و سبک تر یعنی «هوا» یا قوی تر یعنی «آتش» را پیش کشیدند و آنها را مایهء حقیقی موجودات و وجود اصیل دانستند(14) و از منابعی که بدست داریم نمی توان دانست که چگونه اشیاء از آب پدید آمده اند. ثالس خاصیت جاذبهء بعض اشیاء مانند کهربا و آهن ربا را بدید و دعوی کرد که اشیاء عموماً صاحب نفس می باشند(15). ارسطو گوید که او عقیده داشت که جهان پر از خدایان است(16). ظاهراً باید این عقیده را با قول دربارهء نفس اشیاء نزدیک کرده گفت که او مادهء ابتدائی را زنده می پنداشته است بطوری که ماده مانند خواء اساطیر(17) قدیم اشیاء را بی مداخلهء خدا بوجود می آورده است(18).
دربارهء اطلاعات ثالس از هندسه، پروکلوس، شارح کتاب تاریخ ریاضیات تألیف اودموس(19) آورده است: «ثالس آنگاه که بمصر رفت هندسه را با خود بیونان (هلاد) آورد. او خود چند کشف کرد و اعقاب خود را با تحقیقات خویش که گاه جنبهء عمومی و گاه جنبهء عملی داشت براه اکتشافات دیگر انداخت». گویند ثالس اول کس است که گفت در هر مثلث متساوی الساقین دو زاویهء مقابل بدو ضلع متساوی متساویند (بجای متساوی ثالس اصطلاح قدیم را استعمال کرده میگفت متشابه اند) «این قضیه که چون دو خط مستقیم یکدیگر را قطع کنند زوایای متقابلهء برأس متساوی اند چنانکه اودموس گوید اول بار بوسیلهء ثالس کشف شد. و اوقلیدس برهان علمی آن را آورده است». «اودموس این قضیه را که هرگاه دو زاویه و ضلع بینهما از مثلثی مساوی باشد با دو زاویه و ضلع بینهما از مثلث دیگر آن دو مثلث متساوی هستند از ثالس داند و گوید که ثالس ناچار آن را برای تعیین مسافت کشتی ها در دریا بکار می برده است...»(20) از این روایات ظاهر می شود که معلومات ثالس بکلی در اثر تحقیقات علمی نظری برای او حاصل نشده و آنچه قدما باو نسبت میدادند در مورد مسائل عملی بوده است خاصه که پروکلوس در مورد یکی از قضایا گفته است که ثالس آن قضیه را کشف و اوقلیدس آنرا اثبات کرد. دیوجانس لائرتیوس گوید که پامفیلا(21) ثالس را اول کس میداند که مثلث قائم الزاویه را در دائره رسم کرده است و بنابراین ثالس میدانسته است که مجموع زوایای هر مثلث مساوی است با دو زاویهء قائمه. ولی باید دانست که اولا اثبات قضیهء اخیر را اودموس به فیثاغورسیان منسوب داشته است. ثانیاً برای اثبات قضیه رسم زاویهء قائمه در نیم دایره دانستن مجموع زوایای یک مثلث را بطور نظری ضرورت ندارد(22). فلوطرخس گوید که ثالس ارتفاع اهرام را از سایهء آنها با مقایسهء سایهء یک عصا اندازه گرفت این قول مبنی بر روایتی است که دیوجانس لائرتیوس بصورت ذیل نقل کرده است: هیرونیم(23) از مردم رودس(24) گوید که ثالس اهرام را با ملاحظهء سایهء شیئی وقتیکه آن سایه مساوی شی ء است اندازه گرفت. در این حال مسئله باین صورت در می آید که وقتی سایهء یک چیز مساوی آن است در آن وقت این تساوی نسبت بتمام اشیاء صادق می آید و البته در ملاحظهء این امر هیچ نوع تحقیقات نظری مهم ضرور نیست(25). دربارهء اطلاع او از علم نجوم و هیئت گفته اند که ثالس کسوف سال 585 م. (28 مه) را در آسیای صغیر از پیش خبر داد(26) ولی بعض محققین(27) در صحت این امر تردید کرده اند زیرا علت حقیقی کسوف تا مدتی پس از ثالس نیز معلوم نبود قدما مخصوصاً کلدانیان که از سالیان دراز متوالیاً کسوف و خسوف را ضبط میکردند شاید به اجمال میدانستند که تقریباً هر هجده سال کسوف و خسوف منظماً وقوع می یابد بدون اینکه علت حقیقی آنرا دریافته باشند اگر پیش گوئی ثالس صحت داشته باشد(28) باید گفت که او معلومات تجربی و عملی را که خارج از زادبوم خود کسب کرده بود در ایونی نشر داده است.
گویند ثالس قطر ظاهری خورشید را اندازه گرفت و خورشید را 720 بار بزرگتر از ماه دانست و بتعیین فصول نجومی و اطلاع از انقلابات صیفی و شتوی توفیق یافت سال را به 365 روز بخشید و صورت دب اصغر را او در اول تصویر کرد و زمین را مرکز عالم گمان برد لیکن مانند قرصی مسطح که روی آبی شناور باشد(29).
دربارهء این معلومات به صعوبت میتوان تحقیقات و ملاحظات نظری او را از اشتغالات عملی تفکیک کرد ولی از مجموع نظریات و اکتشافاتی که به او نسبت داده اند می توان نتیجه گرفت که با ثالس علوم عقلیه آغاز شده است. ثالس و دیگر فلاسفهء ایونی در حقیقت پیشوایان و بانیان تحقیقات طبیعی و علوم ریاضی در یونان شمرده میشوند و واسطهء میان یونانیان و ملل متمدن قدیم مشرق می باشند(30).
نظریهء او نسبت به بقای نفس و صحت انتساب حکم و امثالی که از او دانسته اند محل تردید می باشد تألیفاتی در علم نجوم و طبیعیات به او منسوب داشته اند ولی صحت نسبت آنها به او معلوم نیست بلکه محتمل است که او هیچ ننوشته باشد(31).
(1) - Thales در ��تب فلسفی و تاریخی اسلامی نام ثالس را با ثاء و طاء هر دو نوشته اند و آن بجای حرف تتا یونانی است.
(2) - Milet.
(3) - Ionie. (4) - تزلر Zeller تاریخ متفکرین یونان ج2001.
(5) - Diogene Laerce.
(6) - Herodote. (7) - بند 75 مقالهء اول ایران باستان ج1 ص275.
(8) - بند 170 مقالهء اول.
(9) - Theos. (10) - مث راجع به اطلاع او از علم نجوم داستانی در میان است که باید آن را رمز و اشارتی دانست و آن افتادن او در چاه است هنگامی که بآسمان نظر میکرد و زنی پیر او را در این وقت استهزاء کرده گفت: تو که از روی زمین بی خبری چگونه میخواهی بدانی که در آسمان چه میگذرد این داستان را ایسوپوس در قصهء شمارهء 40 و افلاطون به اسم ثالس در رسالهء تئه تتوس و لافنتن در کتاب دوم قصهء 13 نقل کرده اند. و در امثال فارسی آمده است: کارزمین را ساختی که بآسمان پرداختی؟
تو بر اوج فلک چه دانی چیست
چون ندانی که در سرای تو کیست.
(11) - Cosmogonie. (12) - ارسطو فلسفهء اولی مقاله اول بند 3.
(13) - سمپلیسیوس. فیزیک 6 ترجمه پل تانری در کتاب «علم یونان» ص76 و فلاسفهء مهندس یونان تألیف میلو ص66.
(14) - ظهور این طرز فکر باعث گردید که جمعی شکل ابتدائی ماده را در ورای اشکال فعلی محسوس آن دانند و نسبت به اعتبار ظاهر اشیاء و مدرکات حسی شک کنند و معتقد شوند که شکل مادهء اصلی ابتدائی تنها مادهء حقیقی میباشد و سایر اشکال واقعیت ندارد.
(15) - ارسطو و رسالهء هی پیاس افلاطون.
(16) - کتاب نفس بخش اول.
(17) - Chaos. (18) - تزلر ج1 ص206.
(19) - Eudeme شاگرد ارسطو که دو قرن و نیم یا سه قرن پس از ثالس میزیسته است.
(20) - نقل از کتاب فلاسفهء مهندس یونان تألیف گاستون میلو G.Milhaud (صص61 - 62).
(21) - Pamphila. (22) - فلاسفهء مهندس یونان صص62 - 62.
(23) - Hieronyme.
(24) - Rhodes. (25) - فلاسفهء مهندس یونان صص64 - 63.
(26) - ایران باستان ج1 صص198 - 199.
(27) - مارتن Martin در متفکران یونان تألیف Zeller.
(28) - عقیده برنت Burnet (فجر فلسفهء یونان42 - 41) این است که چون راویان این خبر اشخاص معتبرند (هرودوتوس و کسنفانس) نمی توان آن را بی اساس شمرد علت حقیقی کسوف و خسوف بر ثالس و جانشینان او نامعلوم بود ولی پیش بینی آنها بدون دانستن علت حقیقی ممکن است و کلدانیان نیز این کار را میکردند.
(29) - زلزله را نیز ظاهراً از این راه تبیین و تعلیل میکرد.
(30) - فلاسفهء مهندس یونان ص65.
(31) - بعض مورخین اسلامی مانند قفطی دربارهء ثالس اشتباهات کرده و در شرح آراء او راه خطا رفته اند.