جخش

«لغت نامه دهخدا»

[جَ] (اِ) علتی باشد که بر گردن مردم ختلان و فرغانه افتد مانند دبه و آن را هیچ درمان نباشد و درد نکند. (فرهنگ اسدی). چیزی باشد چون بادنجانی بزرگ یا چون دبه ای که بر گردن اهالی ختلان و فرغانه افتد و درد نکند، اما بریدن مخاطره باشد. (صحاح الفرس). علتی باشد که از گلو مانند بادنجان برآید و درد نکند و اگر ببرند بیم هلاک باشد و اکثر مردم گیلان(1) و فرغانه را باشد. (معیار جمالی). به معنی آخر جخج است، و آن علتی باشد مانند بادنجان که از گلو و گردن مردم برآید و درد نکند و بریدن آن بیم هلاکت باشد و بیشتر مردم فرغانه و گیلان و مردم قلعهء انگ دارند. (از برهان). علت غر که مانند کدوئی در گلوی مردم از گوشت برآید و بیشتر در گلوی مردم فرغانه و سنار(2) و کاونوک(3) و چنگوان شود. (از شرفنامهء منیری). جَخ. (برهان). چَخش. (شرفنامهء منیری). خرک. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به این مترادفات شود :
آن جخش ز گردنش درآویخته گوئی(4)
خیکی است پر از باده(5) بیاویخته(6) از بار.
لبیبی یا رودکی.
نبندد به بس در میان پای خصم
که بر گردنش بست ایام جخش.
شمس فخری.
(1) - چنانکه دیده شد در متون فرهنگ اسدی و صحاح الفرس ختلان است نه گیلان و ظاهراً با فرغانه بیشتر مناسب است تا گیلان که در معیار جمالی و برهان آمده است. و شاید در اصل گیلان بوده است و نساخ تصحیف کرده اند.
(2) - کذا.
(3) - کذا.
(4) - ن ل: از گردن او جخش درآویخته گوئی.
(5) - ن ل: باد.
(6) - ن ل: درآویخته.