جزء

«لغت نامه دهخدا»

[جُزْءْ] (ع اِ) پاره و بخش. (آنندراج) (منتهی الارب) (از کشاف اصطلاحات الفنون). پاره. (ترجمان القرآن عادل بن علی). چیزیست که کل متقوم است یعنی بعض. (دهار). نصیب و پاره ای از شی ء. (از متن اللغه). بخش و واچدا و واچشا و حصه و بهره و قسمت و ذره و ریزه و یک قسمت از چند قسمت. (ناظم الاطباء). برخ. لخت. برخی. نصیب. بعض. بهر. بهره. قسم. قطعه. پاره ای از کل. مقابل کل. ضد کل. آنچه از او و غیر او کل ترکیب شود. (یادداشت مؤلف). جَزْء. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، اَجْزاء. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (متن اللغه). || یک قسمت از سی قسمت قرآن. (ناظم الاطباء). قرآن را بر سی قسمت تقسیم کرده اند و هر قسمتی را جزء خوانند و هر جزء چهار حزب است. (از یادداشت مؤلف). || آنچه امروز خارج قسمت گویند : حصت مردی از آن پنج درم باشد و این را قسم خوانند و نیز جزء خوانند. (از التفهیم بیرونی).
- جزء اوّل از قصیده و غزل؛ صدر آن.
- جزء بیست ونهم؛ در تداول عامه، کنایه از آخرین قسمت. آنچه بعد از همهء اجزاء بحساب درآید. کم اهمیت ترین قسمت.
- جزء لایتجزی؛ جزئی که قسمت پذیر نباشد. رجوع به ترکیب مذکور شود.
- مستخدم جزء؛ پیشخدمت و اطاقدار و سرایدار و مانند آنان. (از یادداشت مؤلف).
|| مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد: و در اصطلاح علما به معانی زیر بکار میرود: || آنچه از او و غیر او شی ء (کل) ترکیب می یابد، خواه در خارج موجود باشد یا در عقل، مانند جنس و فصل، چه هر دو از اجزاء عقلیه (اجزاء ترکیب کنندهء نوع) اند. ولی متکلمان جزء اعم و جزء مساوی را که محموله قرار میگیرند، جزء نخوانند، بلکه امثال آن را وضع گویند. || و بعضی اجزاء خارجی را جزء شایع گویند مانند ثلث و ربع (یک سوم و یک چهارم). || چیزهائی که گاه در استعمال کل از آنها اراده شود همچون: روح و رأس و وجه و رقبه از اجزاء انسان. || جزء لایتجزی که آن را جوهر فرد نامند چنین تعریف شده: جزء لایتجزی، جوهریست دارای وضع که قسمت پذیر نیست نه در قطع و نه در کسر و نه در فرض و نه در وهم. و این معنی از دیگر معانی که در ذیل می آید عام تر است. رجوع به جزء لایتجزی شود. || دفتر یا کتابی که احادیث منقول از یک شخص در آن گرد آمده باشد. و در شرح نخبه، اجزاء اینچنین تعریف شده: نزد محدثان اجزاء بر کتابهایی اطلاق شود که در آن ها احادیث یک تن از روات گرد آمده باشد. || علت ماهیت که آن را رکن نیز گویند. || یک شانزدهم مقیاس که آن را بمجاز درجه نیز گویند. || درجه. || یک قسمت از سیصدوشصت قسمت دائره که بر روی سنگ اسطرلاب رسم میشود و آن را درجه نیز گویند. این اجزاء بمثابهء درجات معدل النهار است که آن ها را نیز اجزاء گویند. ولی مقصود منجمان از اجزاء در آنجا که جزءالاجتماع و جزءالاستقبال بکار میبرند درجات است. و ملا عبدالعلی بیرجندی در شرح زیج الغ بیگی میگوید: مراد به جزء اجتماع، جزئی است که در آن اجتماع باشد، و مراد به جزء استقبال موضع قمر است در وقت استقبال، اگر استقبال در شب باشد، و موضع آفتاب اگر آفتاب در روز باشد و اگر در یکی از دو طرف شب باشد، آن جزء که به افق مشرق اقرب بود معتبر باشد. || عدد کوچکتری که عدد بزرگتر را تمام کند (یعنی اگر عدد بزرگ بر عدد کوچک تقسیم شود زائدی نداشته باشد) همچون عدد 2 نسبت به عدد 10 که در تقسیم عدد ده تمام میشود و زائد ندارد، بخلاف عدد چهار نسبت به عدد ده (10) که در تقسیم عدد بزرگتر تمام نمی شود و زائد بر قسمت دارد. بنابراین عدد چهار یک جزء از عدد ده (10) نیست بلکه دو جزء آن است. و بدین سبب گویند عدد چهار را دو پنجم است از عدد ده. و کوتاه سخن آنکه اگر عدد کوچکتر در تقسیم عدد بزرگتر را تمام کند، عدد کوچک جزء از عدد بزرگ است. و اگر در تقسیم عدد بزرگتر تمام نشود عدد کوچکتر اجزایی است از آن. و این معنی بنابر مستفاد از گفتهء شریفی در بیان نسب مصطلح علمای حساب است، و چنین برمی آید که کلمهء جزء (در اینجا) مرادف کسر است و مؤید آن اینکه کسر اصم را جزء اصم نیز گویند. و نیز مؤید (مترادف بودن جزء با کسر) این است که عدد صحیحی که به اجزاء معینی تقسیم شود آن اجزاء را مخرج و برخی از آن را کسر گویند. || (اصطلاح عروض) چیزیست که از اصول ترکیب شود و آن را رکن نیز گویند. و اصول سبب و وتد و فاصله را گویند که جملهء «لم ار علی رأس جبل سمکه» همه را دربردارد. این چنین در عروض سیفی بیان شده است. و در برخی از رسائل عروضی عربی بهمین صورت آمده آنجا که گوید: از آنچه ذکر شد از سبب و وتد و فاصله، اجزائی ترکیب می یابد که آنها را افاعیل و تفاعیل نامند. و اصول این اجزاء در تلفظ هشت و در حکم ده باشد و آن را فواصل و ارکان و اجزاء خوانند. (و از ترکیب این اجزاء اوزان عروضی حاصل آید). و کلمهء اجزاء بر هر سه سبب و وتد و فاصله نیز اطلاق شود، چنانکه در جامع الصنایع گوید: و عرب نظائر اجزاء را بدین ترتیب آورده اند و «لم ار علی رأس الجبل سمکهً» و پارسیان کلمات متضمن این حرکات و سکنات را اجزاء نام کرده اند و چون بعضی از این اجزاء با بعضی مرکب گردد و یا مکرر شود، آن را قالب یعنی جزو بیت خوانند و عرب قالب را جزء گوید. جمع آن اجزاء است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و نزد علمای عروض عبارتست از آنچه برای تقطیع شایسته باشد. (از تعریفات جرجانی). و شمس قیس رازی آرد: افاعیل عروضی سه نوع باشد: سببی و وتدی و دو سبب و وتدی و فاصله یی و از تقدیم و تأخیر ارکان در ترکیب ده جزو بر هشت وزن بیرون آمد که بنای جملهء اشعار عرب و عجم بر آن است و عروضیان آن اجزا را افاعیل عروض خوانند. (از المعجم فی معاییر اشعار العجم چ مدرس رضوی ص 30). || در اصطلاح اهل ��صوف کثرات و تعینات را گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اِمص) بسندگی. قناعت گری. (از متن اللغه). || (مص) بسنده کردن. (از متن اللغه) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و بدین معنی با «باء» استعمال شود و منه: «جزئت الابل بالرطب عن الماء جُزْءً»؛ قناعت کردند شتران از آب به گیاه تر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغه). جَزْء. جُزوء. (از متن اللغه).