جعد

«لغت نامه دهخدا»

[جَ] (اِخ) ابن درهم، از سران مغانیه (مانویان) و معلم و مربی مروان بن محمد و فرزندان او بود و مروان را به آیین مانی درآورد. مروان را ازآن رو جعدی نامیدند که شاگرد ابن جعدبن درهم بوده است. جعد به فرمان هشام بن عبدالملک و به دست خالدبن عبدالله قسری زندانی گردید و حبس او دیر زمانی طول کشید تا آن که خویشانش قضیه به هشام رفع کردند و از ضعف خود و طول حبس جعد نالیدند. هشام گفت: مگر او هنوز زنده است؟ و نامه به خالد نوشت که درزمان جعد را به قتل رساند. خالدبن عبدالله جعد را در روز گوسفندکشان بجای قربانی بکشت و پیش از کشتن امر هشام را دربارهء قتل جعد به مردم بگفت چه خود خالد نیز بزندقه (یعنی پیروی مذهب مانی) متهم و مادرش نصرانی بود. (الفهرست ابن الندیم). جعدبن درهم عقیدهء معتزله را که میگفتند قرآن مخلوق است در زمان هشام بن عبدالملک آشکار ساخت و هشام او را به خالد قسری امیر عراق سپرد تا او را بکشد. خالد وی را حبس کرد و نکشت. هشام او را سرزنش و مجبور به کشتن جعد کرد. (ابن اثیر از غزالی نامه). جعدبن درهم مولای سویدبن غفله و از سران معتزله بود و عقاید خود را دربارهء خلق قرآن و جبر و اختیار و جز آن در روزگار هشام آشکار کرد و از سخنان اوست: «اگر فرزند از همخوابگی مرد و زن بوجود می آید پس من آفریدگار فرزند خود و مدبر و فاعل کار آفرینش وی هستم و فاعلی جز من در کار نیست و این که میگویند خداوند او را خلق کرده، مجازی است نه حقیقی». و نیز از گفته های اوست که: «اگر نظر موجب معرفت است پس این معرفت فعلی است که فاعل ندارد». (کتاب التاج جاحظ ص 107).