جل

«لغت نامه دهخدا»

[جُل ل] (ع اِ) پوشش ستوران. (منتهی الارب). جل برای جنبندگان چون جامه است برای انسان که بوسیلهء آن نگهداری میشوند. (از اقرب الموارد). جُل یا جَل آنچه پوشیده میشود باو ستور تا نگاه داشته شود باو از آفتاب و سرما. (حاشیهء برهان چ معین از شرح قاموس). پالان حیوانات. (لغت محلی شوشتر). در تداول مردم خراسان پالان نیست بلکه نمد یا پارچهء دیگری است که زیر پالان اندازند. ج، جِلال و اجلال. (از اقرب الموارد). مطلق پوشش از هر جنس و برای آدمی نیز بکار میرفته. (حاشیهء برهان چ معین) : دیدم که بیاوردند او را در پاره ای جل بصوف سپیدتر از حریر. (حاشیهء برهان از تاریخ سیستان ص 62 و ص یز). ولی در عربی خاصه بمعنی پوشش ستور استعمال شده و امروز نیز بهمین معنی بکار رود. (حاشیهء برهان چ معین). فارسیان با لفظ پوشیدن و کشیدن و بتخفیف نیز استعمال کنند. (آنندراج) :
نه منعم بمال از کسی بهتر است
خر ار جل اطلس بپوشد خر است.
سعدی (از آنندراج).
آدمی را باید ارمک بر بدن
ورنه جل بر پشت خود دارد حمار.
نظام قاری.
ای جل خرسک تکلتو را مکن
عیب و در بر سر تو هم در توبره.نظام قاری.
ای تکلتو بکفل پوش چو روزی برسی
خدمات جل خرسک برسان ایشان را.
نظامی قاری (ص 37).
اهل نگردد بعمامه سفیه
خر نشود از جل دیبا فقیه.امیرخسرو.
جل زرین خنگ چارم را
نیم شب بر سرین او هم کش.
بدرالدین چاچی (از آنندراج).
- جل خود از آب برآوردن و کشیدن؛ از عهدهء کار خود برآمدن و سرانجام دادن آنرا و از مهلکه بتدبیر برآمدن گویند فلانی اگر بکار کسی نیاید جل خود را از آب می تواند کشید از اهل نهان بتحقیق پیوسته محسن تأثیرست.
در بصیرت نتوان از بزغی کمتر بود
که برون آورد از آب سلم جل خویش.
(آنندراج).
|| معرب گل یاسمین. (منتهی الارب) (آنندراج). ورد ابیض و ورد احمر و ورد اصفر. معرب است. (منتهی الارب). رجوع به جَلّ شود.
- جلاب؛ گلاب.
|| همه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب): جل الشی؛ معظم آن. (منتهی الارب).
- جل البیت؛ خیمه گاه و جای بنای خانه.
|| صورتی از «أجل»: فعله من جلک؛ کرد آنرا از برای تو. (منتهی الارب). || بادبان. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به جَلّ شود. || نای کشت دروده. (منتهی الارب). رجوع به جِلّ شود. || گلیم. (یادداشت مؤلف). گستردنی. (آنندراج).