«لغت نامه دهخدا»
[خَ فَ] (اِخ) مصطفی بن عبدالله، کاتب چلبی، معروف به حاج خلیفه، از مورخین بزرگ ترک مستعرب مائه یازدهم است. مولد وی، ماه ذی القعده سنهء 1017 ه . ق. بقسطنطنیه بوده است. در 14 سالگی بخدمت سلاحداری، که پدر او نیز این کار داشت مشغول شد و در همین وقت چون شاگردی بدیوان محاسبات آناطولی (آناطولی محاسب قلمی) در آمده و در سنهء 1032 نظارت خراج را در بلاد روم عهده دار شده است. از سال 1033 تا سال 1045 ه . ق. پیوسته با سپاهیان ترک، در سرحدات آناطولی بود به این ترتیب که در اواخر سنهء 1033 بجنگ اباظه پاشا، که سر از اطاعت باب عالی باز زده بود، پرداخت و در سنهء 1035 در محاصرهء بغداد (11 صفر تا 7 شوال سنهء 1035)، علیه ایرانیان، شرکت کرد. و پس از آن در جنگ دوم (از اول محرم تا 16 ربیع الاول سنهء 1037) و جنگ سوم (از 6 تا 22 محرم 1038) با اباظه پاشا، یعنی محاصرهء ارضروم، شرکت کرد و در اواخر ربیع الثانی سنهء 1038 به استانبول بازگشت. پدر وی در ذی القعدهء سنهء 1035 در موصل در گذشت. و حاجی خلیفه از این هنگام سمت نظارت دیوان سپاهیان سوار (سواری باش مقابله قلمی) یافته است و هم درماه شوال سنهء 1038، با سپاهیانی که بفرماندهی وزیر خسرو پاشا، برای جنگ با ایرانیان میرفتند، برفت و جنگ همدان (اواخر سنهء 1039) و محاصرهء بغداد (از 22 صفر تا 8 ربیع الاول سنهء 1040) را بدید و در اواخر سنهء 1040 به قسطنطنیه بازگشت. و عاقبت جنگ بزرگی را که بین ترکان و ایرانیان روی داد و سپهسالاری لشکر ترک با شخص سلطان مراد بود، و از سنهء 1043 تا سنهء 1045 ه . ق. ادامه داشت، درک کرد و در زمستان سنهء 1043 که لشکریان بحلب بودند، حاجی خلیفه به زیارت کعبه شتافت و ضمناً کتابخانه های بزرگ را دیدن کرد و در ماه رجب سنهء 1045 به استانبول بازگشت و به مطالعه و تألیف پرداخت و در سنهء 1055 جنگ اقریطش را نیز بدید و در همین سال (1055) از کار بر کنار شد و پس از سه سال، به مساعدت طرفداران خود، با منصب و لقب «خلیفه» بکار خود مشغول شد و از این هنگام به «حاجی خلیفه» معروف گردید. آثار وی بترتیب تاریخ تألیف بدین قرار است: 1 - فذلکه. کتاب مختصری است بزبان عربی و شامل تاریخ تقریباً 150 سلسله. این کتاب خلاصه ای است از کتاب جنّابی با اضافاتی از مؤلف، و تاریخ تألیف آن سنهء 1051 ه . ق. است. 2 - حاشیه ای بر تفسیر بیضاوی که آن را بسال 1052 ه . ق. نوشته است. 3 - شرحی بر محمدیهء علی فوشچی منجم، که آن را بپایان نرسانده و اکنون در دست نیست. 4 - جامع المتون، مشتمل برسی متن از متون معتبره و خود مؤلف بار دیگر دوازده متن آن را انتخاب و «مختصر جامع المتون» نامیده است و تاریخ تألیف آن معلوم نیست و چون در جلد اول کشف الظنون نام این کتب آمده(1)باید گفت مسلماً پیش از سنهء 1064 ه . ق. که سال اتمام ترتیب جلد اول کتاب مزبور است تألیف شده است. 5 - تقویم التواریخ، کتابی است بزبان ترکی و چنانکه خود مؤلف، در کشف الظنون(2) گوید نتیجهء کتب تاریخ است و آن را در دو ماه از ماههای سال 1058 ه . ق. مسوده کرده است و تواریخ معموله را در آن آورده و وقایع را در جدولهائی ذکر کرده و آن را در دو نسخه، که یکی سه کراسه و هر صفحه از آن شامل 50 سال است و دیگری ده کراسه و هر صفحهء آن شامل 20 سال است قرار داده. و این کتاب فهرست مانندی است برای کتب تاریخ، و بخصوص کتاب فذلکهء سابق الذکر مؤلف. مقدمه و خاتمهء جامع المتون بترکی و خود کتاب بفارسی است. 6 - جهان نما (نسخهء اول). کتابی است بزبان ترکی در هیئت و جغرافیا. چنانکه خود مؤلف در کشف الظنون(3) گوید این کتاب دو قسمت است: یکی دریاها، و صور آنها، و جزائر. و دیگری خشکی، اعم از شهرها و نهرها و کوهها و مسالک و ممالک آن. این کتاب بترتیب حروف هجا و شامل اکتشافات جغرافیائی بعد از سدهء نهم میباشد. تاریخ تألیف جهان نما سنهء 1058 ه . ق. است و حاجی خلیفه آن را به نام سلطان محمد رابع کرده است. 7 - سلم الوصول الی طبقات الفحول، کتابی است بزبان عربی، در ترجمهء احوال بزرگان. جلد اول این کتاب در سال 1061 و 1062 ه . ق. پاکنویس شده است. 8 - تحفه الاخیار(4) فی الحکم و الامثال والاشعار. کتابی است شامل پند و امثال و مرتب بترتیب حروف هجا و تاریخ تألیف آن 1061 یا 1063 ه . ق. است. 9 - کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون. دائره المعارفی است بزبان عربی، در نام کتابهای فارسی و عربی و ترکی تا زمان مؤلف و شامل تعریفاتی است از علوم مختلفه. حاجی خلیفه در تألیف این کتاب بیست سال وقت صرف کرده است و جلد اول آن در سال 1064 ه . ق. بپایان رسیده است. این کتاب بهمت فلوگل، از سال 1835 تا سال 1858 م. در لیپزیک، با ترجمهء لاتینی، در هفت مجلد، و بسال 1274 ه . ق. در بولاق مصر، در دو مجلد، و در سنهء 1311 ه . ق. در استانبول، در دو مجلد، و اخیراً نیز در استانبول، در دو جلد، بطبع رسیده است. 10 - لوامع النور فی ظلمه اطلس مینور. ترجمه ای است بزبان ترکی از اطلس مینور(5) که در سنهء 1621 م. در آرنهم(6) بطبع رسیده. و تألیف آن در سنهء 1064 و 1065 ه . ق. پایان رسیده است. 11 - جهان نما. (نسخهء دوم)، کتابی است در هیئت، بزبان ترکی، مؤلف در این کتاب آثار جغرافی دانها و نقشه کشهای اولی اروپا از قبیل: اُرْتلیوس(7) و ژرار مرکاتور(8) و کلووریوس(9) را اساس کار خود قرار داده است. 12 - ترجمه ای از تاریخ خالکو کندیلاس(10) بیزانسی، نویسندهء مائهء شانزدهم. 13 - رونق السلطنه. ترجمه ای است در باب تاریخ قسطنطنیه. 14 - ترجمهء فذلکه بزبان ترکی. 15 - الالهام المقدس من الفیض الاقدس. 16 - دستورالعمل فی اصلاح الخلل، رساله ای است در باب اصلاحات مالی، که آن را در سال 1063 ه . ق. تألیف کرده است. 17 - رجم الرجیم بالسین والمیم. 18 و 19 و20 - مجموعهء تاریخی و ادبی در سه دفتر که خلاصهء سیصد تألیف است. 21 - فذلکه التواریخ. کتابی است بزبان ترکی و دنبالهء فذلکه است و شامل تاریخ آل عثمان از سنهء 1000 ه . ق. تا اوائل سنهء 1065 ه . ق. این کتاب از سال 1286 تا سال 1287 ه . ق. در استانبول بطبع رسیده است. 22 - تحفه الکبار فی اسفار البحار. تاریخی است در باب جنگهای دریائی ترکیه که در سنهء 1141 ه . ق. در استانبول بطبع رسیده و جیمز میچل(11) آن را به انگلیسی ترجمه کرده و در سنهء 1831 م. در لندن بطبع رسیده است. 23 - میزان الحق فی اختیار الاحقّ که تألیف آن را در ماه صفر 1067 ه . ق. به پایان رسانیده است. حاجی خلیفه تا زمان ابراهیم پاشا داماد حیات داشته است وفات او در 17 ذی الحجهء سنهء 1067، در حدود پنجاه سالگی است. رجوع به کشف الظنون چ 1 استانبول ج1 ص 321 و 384 و 414 و قاموس الاعلام ترکی ج 5 ص 3806 و 3807 و الاعلام زرکلی ج 3 ص و 1042 و معجم المطبوعات ستون 733 و ص 1459 و اکتفاء القنوع بماهو مطبوع ص 7 و 50 و 147 و 366 و 374 و 377 و 378 و دائره المعارف اسلام ج 2 ص 217 و 218 شود. (1) - کشف الظنون چ 1 استانبول ج 1 ص 384. (2) - چ 1 استانبول ج 1 ص 321. (3) - چ 1 استانبول ج 1 ص 414. (4) - نام این کتاب در کشف الظنون ج 1 ص 259 تحفه الاخبار... آمده. (5) - L' Atlas Minor de Mercator et Hondius. (6) - Arnhem. (7) - Ortelius. (8) - Gerard Mercator. (9) - Cluverius. (10) - Khalkokondylas. (11) - James Mitchell.