حارثه

«لغت نامه دهخدا»

[رِ ثَ] (اِخ) ابن بدربن حصین بن قطن بن مالک بن غُدانه بن یربوع بن حنظله بن زید مناه بن تمیم الغدانی الیربوعی التمیمی. از سادات و فرسان بنی تمیم و از سرداران و امراء عصر اموی است. او مردی خطیب و شاعری فصیح بود و او را با عمر و علی(ع) و زیاد حکایاتی است. حارثه شراب میخورد و بر روی او اثری بود روزی نزد زیاد رفت. زیاد او را گفت: ما هذا الاثر بوجهک؟ حارثه گفت: اصلح الله الامیر رکبت فرسا لی اشقر فحملنی حتی صدم بی الحائط. زیاد گفت: لورکبت الاشهب لم یصبک مکروه. (مقصود حارثه از فرس اشقر؛ شراب، و مقصود زیاد از فرس اشهب؛ شیر«لبن» است.) روزی زیاد او را گفت: خطیب تر مردم کیست، من یا تو؟ حارثه گفت: الامیر اخطب منی اذا توعد و وعد و اعطی و منع و برق و رعد، و انا اخطب منه فی الوفاده و فی الثناء و التحبیر، و انا اکذب اذا خطبت فاحشو کلامی بزیاده ملیحه شهیه، والامیر یقصد الی الحق و میزان العدل ولا یزید فیه شعیره ولا ینقص منه! زیاد گفت: خدای تو را مرگ دهاد! صفت من و خود را خوب بیان کردی و با اینکه خطابه را بتمامها بخود اختصاص دادی مرا خشنود ساختی و خود را رهائی بخشیدی. سپس روی بفرزندان خود کرد و گفت بجان شما سوگند که سخن صریح چنین است. وقتی زیاد را بر همنشینی با حارثهء شراب خواره ملامت کردند. زیاد گفت: اتلوموننی علیه! فوالله ما تفل فی مجلسی قطّ و لاحک رکابه رکابی و لا سارمعی فی علاوه الریح فغبّر علی و لا دعوته قطّ فاحتجت الی تجشم الالتفات الیه حتی یوازینی و لا شاورته فی شی ء الانصحنی و لا سألته عن شی ءٍ من امرالعرب و اخبارها الا وجدته به بصیراً. پس از مرگ زیاد پسر او عبدالله بحارثه التفات نکرد و نسبت بوی سختیها روا داشت حارثه او را گفت با اینکه مقام مرا نزد پدر خود میدانی این ستم و جفا چرا بر من روا میداری؟ عبیدالله گفت: پدرم بدان جایگاه رسیده بود که عیب بر او نهادن و خرده گیری از او ممکن نبود اما من جوانم و کار جوانان میتوان بمن نسبت داد، تو مردی شراب خواره ای ترسم چون ترا به خود نزدیک کنم و بوی شراب از تو دمیدن گیرد مردم گمان کنند که من شراب خورده ام اگر خواهی نخستین کسی از آیندگان نزد ما و آخرین کسی از روندگان از پیش ما باشی دست از می خوارگی بردار حارثه گفت از این کار دست برمیدارم، برای تقرب بتو، نه برای خدا و از عبیدالله خواست که او را کاری دهد. عبیدالله او را ولایت سرّق داد. هنگام رفتن حارثه بدانجا گروهی او را مشایعت کردند و ابوالاسود الدّؤلی(1) در زمرهء آنان بود، حارثه را گفت:
احار ابن بدر قد ولیت ولایه
فکن جرذافیها تخون و تسرق
فلا تحقرن یا حار شیئاً تصیبه(2)
فحظک من ملک العراقینُ سرّق
فان جمیع الناس اما مکذب
یقول بما یهوی و اما مصدق
یقولون اقوالا بظن و شبهه(3)
فان قیل هاتوا حققوا لم یحققوا
ولا تعجزن فالعجزاخبث مرکب
فما کل مدفوع الی الرزق یرزق
و بارز(4) تمیماً بالغنی ان للغنی
لسانا به المرءُ الهیوبه ینطق.
حارثه گفت: لا یعمی علیک الرشد. و بدین ابیات بدو پاسخ داد:
جزاک ملیک الناس خیر جزائه
فقد قلت معروفا و اوصیت کافیا
امرت بحزم لو امرت بغیره
لا لقیتنی میه لرایک عاصیا
ستلقی اخا یصفیک بالود حاضرا
ویولیک حفظ الغیب ما کان نائبا.
حارثه را دیوانی است و از اشعار اوست:
اذا ما مت سر بنوتمیم
علی الحدثان لو یلقون مثلی
عدو عدو هم ابدا عدوی
کذلک شکلهم ابدا و شکلی
و نیز او راست:
اذا الهم امسی و هوداءُ فأمضه
ولست بممضیه و انت تغازله
ولا تنزلن امرالشدیده بامری
اذا رام امر عوّقته عواذله
و قل للفؤاد ان نزابک نزوهً
من الروع افرخ اکثر الروع با طله.
همو گوید:
خلت الدیار فسدت غیر مسّود
و من الشقاء تفرُدی بالسّؤدد.
و در هنگام تخالف دو قبیله ازد و ربیعه گوید:
لا تحسبنَّ فؤادی طائراً فزعا
اذا تخالف ضب البروالنون
گویند حارثه در کودکی اسلام را درک کرده است و مسلمان شده و از کسانی است که با سجاح قیام کردند و پس از آن هدایت یافت. گروهی حارثه را تابعی دانند و حاکم، در تاریخ نیشابور از سلیمان بن احمد لخمی، یعنی طبرانی معروف، آرد که حارثه از صحابه است. ابن حجر گوید در معجم طبرانی نامی از او نیامده است بنا براین نباید وی را در زمرهء صحابه آورد و چون ابوالفرج اصفهانی گوید حارثه از هم سالان و هم عصران احنف بن قیس میباشد باید گفت از کسانی است که زمان پیغمبر(ص) را درک کرده و بخدمت او نرسیده است. مبرد در کامل آرد که در ولایت عبدالله بن الحارث، معروف به ببه، به عراق، حارثه مأمور جنگ با خوارج شد و از پیش آنان بگریخت و با کسان خود، در نهر تیری، بکشتی نشست، کشتی او را غرق کردند و حارثه و کسان او در این واقعه زندگی را بدرود گفتند و آن در سال 64 ه . ق. بود. رجوع به البیان والتبیین ج 2 ص 152 و 153 و ج 3 ص 141 و 142 و 261 و عیون الاخبار ج 1 ص 58 و 59 و ج 2 ص 201 و 202 والمعرب جوالیقی چ مصر ص 289 و معجم البلدان، در کلمهء سرّق، و کتاب الاصابه چ مصر سنهء 1323 ج 2 ص 56 و کشف الظنون، در کلمهء دیوان و الاعلام زرکلی شود.
(1) - عیون الاخبار:«انس الدّؤلی».
(2) - در عیون الاخبار:«ولا تحقرن یا حار شیئاً اصبته».
(3) - در عیون الاخبار:«یقولون اقوالا ولا یعلمونها».
(4) - در عیون الاخبار:«وبار».
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر