«لغت نامه دهخدا»
[فِ ظِ اَ] (اِخ) شهاب الدین عبدالله بن عبدالرشید، معروف به حافظ ابرو. یکی از مورخین نامی دورهء تیموری. از آغاز زندگانی او آگاهی کافی در دست نیست. در نام و نسب او نیز اختلاف است ولی خود او در مقدمهء تاریخ ملوک کرت (نسخهء خطی کتابخانهء ملک) نام خود را «عبدالله بن لطف اللهبن عبدالرشید السپهدارنی [ ؟ ] المدعو بحافظ أبرو» آورده و برای خود لقبی یاد نکرده است، لیکن عبدالرزاق سمرقندی صاحب «مطلع السعدین» لقب او را نورالدین گفته، و فصیحی خوافی که معاصر اوست در مجمل فصیحی او را شهاب الدین خوانده(1). راجع به لقب «حافظ ابرو» در نامهء دانشوران آمده است: در تسمیهء حافظ مذکور به ابرو بعضی میگویند که ابروی پیوستهء زیبائی داشته است به حدی که سبب شهرت وی گردیده و به آن عضو ممتاز و در میان مردم مرسوم و معلوم شده چنانکه یکی از امراء عثمانیه بهمین جهت بعنوان قره قاش مشهور گردیده است. و ظن بعضی آنکه مشارالیه که از اهل خراسان بوده همانا اص از الکای اِبَر خراسان که در حدود بسطام است بوده و ابری به ابرو تحریف یافته، و بهر حال او را به لقب حافظ می خوانده اند به یکی از دو جهت: یا قرآن مجید را از بر داشته و یا یک صدهزار حدیث حفظ کرده است چه این لقب در اصطلاح مسلمین به یکی از این دو معنی اطلاق میگردد، و بعضی گمان برده اند که تحریف آبِرو باشد و این درست نیست، چه خود او گوید: بندهء کمترین دولتخواه کاتب العبد عبد [ ظ: ابن ] لطف الله آنکه شهرت بحافظ ابرو یافته پیش میر و شاه و سپاه. در محل تولد حافظ ابرو نیز اختلاف است. عبدالرزاق سمرقندی تولد او را در هرات و محل نشو و نمای او را همدان گفته و در مطلع السعدین گوید: «... المشتهر بحافظ ابرو الهروی مولداً الهمدانی غفر الله له». قاضی نورالله شوشتری و دیگران حافظ را همدانی گفته اند. فصیحی خوافی او را خوافی شمرده(2). عموم مورخین به متابعت از عبدالرزاق او را هراتی خوانده اند لیکن گفتهء فصیحی خوافی متقن تر است. تاریخ تولد حافظ نیز روشن نیست، در نامهء دانشوران آمده: «... و از عهد سلطنت شاهرخ نیز قریب بیست وهشت سال دریافته است». هم در کتاب مزبور دربارهء معاصرین حافظ گوید: «و از مشاهیر رجال که حافظ ابرو با ایشان سمت معاصرت بلکه با بعضی معاشرت داشته یکی مولانا شرف الدین علی یزدی است صاحب ظفرنامهء تیموری، و دیگر امیر نورالدین شاه نعمه الله ولی، پیشوای طائفهء نعمه اللهی از صوفیه، و دیگر خواجه محمد مشهور به پارسی صاحب کتاب «فصل الخطاب» که از خلفا و اصحاب خواجه بهاءالدین نقشبند است، و دیگر امیر قاسم انوار عارف معروف که شهرتش شرق و غرب را فروگرفته، و دیگر امیر شاهی شاعر مشهور سبزواری». از این رو میتوان گفت حافظ ابرو پیش از تشرّف به دربار شاهرخ در سنّی بوده ��ست که امیر تیمور او را به دربار خود پذیرفته است و با مردان معروف مانند نظام شامی مورّخ و شاه نعمه الله ولی (که در آن زمان هفتادساله بوده) و دیگران معاشر شده است. در اینکه حافظ ابرو در دربار امیر تیمور و در سفرها نیز در رکاب او بوده گفتگوئی نیست و خود در یک جا صریحاً حضور خود را ذکر کرده میگوید: «بعد از یک هفته که در شمّ (شنب) غازان نزول فرموده بودند، از طرف سلطانیه آواز رسید که لشکریان گیلان در قزوین خرابی میکنند و راه سمرقند و خراسان را در بند آورده اند، بندگی حضرت اعلی امیر عادل را طلب کرد و گفت مردم گیلان در قزوین خرابی میکنند.... میباید که به عیسی و اعجکی که در قلعه اند مکتوب نویسی تا ایشان را معاونت نمایند... امیر عادل این بنده را فرمود تا مکتوبات به این جماعت نوشتم... و این حال در بیست وچهارم شعبان سنهء ثمان و ثمانین و سبعمائه (788) بود»(3) و با مقابلهء ظفرنامهء نظام الدین شامی(4) ممکن است حدس زد که حافظ ابرو تاریخ این زمان را از آن کتاب عیناً استنساخ کرده باشد و کلمهء این بنده را نیز جزو عبارت آورده باشد چنانکه نظام الدین شامی این کلمه را مکرر استعمال کرده است. و در سال مرگ حافظ ابرو اختلاف نیست و همگی آنرا 834 نوشته اند. فصیحی خوافی گوید: «وفات مولانا شهاب الدین عبدالله خوافی معروف به حافظ ابرو صاحب کتاب زبده التواریخ در یوم یکشنبهء ثالث شوال در سرجام در موقع مراجعت موکب پادشاه عالمیان [ شاهرخ میرزا ] از آذربایجان اتفاق افتاده او را در زنجان در جوار اخو ابی الفرج زنجانی مدفون ساختند...». عبدالرزاق سمرقندی نیز در مطلع السعدین بیت ذیل را در تاریخ مرگ حافظ آورده است: بسال هشتصدوسی وچهار در شوال وفات حافظ ابرو بشهر زنجان بود. حافظ در دربار امیر تیمور مقام داشته و در مسافرتها و جنگهای وی حاضر بوده، در کتاب جغرافیای خود گوید: «... و این کمینه را که... مسود این سطور است همیشه در خاطر اختلاجی میبود که آنچه از احوال کلی عالم معلوم گشته بعضی از کتب این فن و بعضی برأی العین مشاهده افتاده بسبب آنکه مدتی مدید از سفرهای بعید چند نوبت از جانب غرب و شمال دیار ماوراءالنهر و ترکستان و دشت قبچاق و خراسان و عراقین و فارس و آذربایجان و أران و موغان و گرجستان و ارمنیهء صغری و کبری و تمامی عرصهء ممالک روم، و شام، و سواحل فرات، زابین، تکریت، موصل، دیاربکر، گرجستان، سواحل بحر خزر، دربند، شروانات و گیلانات، رستمدار، آمل، ساری، جرجان، و از جانب جنوب و مشرق زابل، کابل، بلاد منصورهء سند، هند، ملتان، اوجه، دهلی که معظم بلاد است تا کنار آب گنگ مطالعه افتاد(5)...». و همچنین ادوارد براون گوید(6) حافظ ابرو نوشته است که هنگام فتح حلب و دمشق بدست امیر تیمور بسال 803 حاضر بوده است و نیز در مقدمهء «ذیل سفرنامه» حضور خود را در رکاب تیمور اشاره کرده مینویسد «... و این کتاب را [ ظفرنامه را ] اوایل رمضان سنهء ست و ثمانمائه زیادت نیست که حضرت صاحب قرانی بعد از تسخیر بلاد روم از قراباغ اران متوجه دارالسلطنهء سمرقند گشت وقایع و حالاتی که بعد از آن دست داد تا زمان وفات حضرت صاحب قران بموجب اشارت حضرت شعاری شاهرخی... کمترین بندگان عبدالله بن لطف الله... در قلم آورد، و این کمینه در آن ایام ملازم اردوی همایون بود، و کیفیت احوال که معروض میدارد مشاهده نمود...(7)». پس از مرگ تیمور زمان پادشاهی شاهرخ (806) حافظ به خدمت خود در دربار ادامه داده است، ولی آنچه از مقدمهء تاریخ شاهرخ میرزا نگارش خود حافظ برمی آید این است که: شاهرخ در آغاز از هنر و دانش این مورخ اطلاع نداشته است، چنانکه مینویسد(8): «... اما بعد چنین گوید مؤلف تألیف... حافظ ابرو... که چون بخت یاوری کرد و سعادت مساعدت نمود شرف تقبیل عتبهء... شاهرخ بهادر... دست داد، فرمان همایون بر آن جمله بنفاذ انجامید که برای تخلید مآثر... دودمان برلاسی... تاریخی میباید پرداخت و وقایعی که در این ایام میمون بوقوع پیوسته... مجموع ساخت... گفت این معنی را از شخصی در انواع علوم متبحر و در فنون فضایل متفنن و ذهنی صافی و عقلی وافی ناگزیر است تا از عهدهء آن نقصی تواند نمود، تو بچه اهلیت و استعداد و کدام بضاعت و صناعت متصدی این امر خطیر توانی گشت؟ از تلقین بخت و الهام دولت این معنی بسمع جان رسید که اگر این خبر از صورت عدم به فضای صحرای وجود نیامدی بر زبان این صاحب دولت نرفتی. چون از ارشاد بخت و دولت ندای این سعادت بگوش جان رسید سینهء اهل [ کذا ] از شرح آن منشرح گشت و لبیک سمعاً و طاعهً گفته امتثال مثال را برغبت و نشاط و اهتزاز و انبساط التزام نمود...». ولی پس از پایان یافتن کتاب در سال 819 حافظ ابرو نزد شاهرخ پایه ای ارجمند یافت و در سلک نزدیکان شاه جای گرفته همواره در سفر و حضر ملازم شد، و از این پس به تألیف تاریخهای دیگر دستور یافت. حافظ ابرو به رموز و آئین تاریخ نویسی آگاه و مخصوصاً از احوال و امور روزانهء سیاست زمان خود اطلاع کافی داشته، و در نوشته های خود تا حد امکان آنچه را میدیده و یا از اشخاص موثق میشنیده معتبر دانسته و کمتر به افسانه و حکایات پرداخته است. یکی از خصایص تاریخ نویسی حافظ ابرو برخلاف آنچه عده ای از خاورشناسان پنداشته اند آنست که جانب حقیقت و راستی را نگاه داشته و دیگر آنکه برخلاف بیشتر تاریخ نویسان قدیم در آغاز هر فصل یک فهرست از منابع و مدارک خود یاد کرده است. بطور قطع حافظ ابرو زبان های عربی و ترکی را میدانسته، و در سرودن شعر نیز دست داشته، چنانکه در فهرست ریو (ص 422) گوید: در زمان شاهرخ حافظ ابرو در هرات پایتخت پادشاه تیموری اق��مت گزیده و در سال 818 قصیده ای برای ساختن قلعهء جدید گفته که چند بیت آن در روی دروازهء قلعه نگاشته شده». بعلاوه در ضمن بسیاری از وقایع اشعاری مناسب آورده است که ظاهراً متعلق بحافظ ابرو میباشد زیرا در غیر آن نام شاعری را که از او اقتباس کرده مذکور میدارد. آثار حافظ ابرو مدتها پس از او مورد توجه و محل استفادهء مورخین مانند عبدالرزاق سمرقندی صاحب مطلع السعدین و میرخوند نویسندهء روضه الصفا و خوندمیر نگارندهء حبیب السیر و جز ایشان بوده است. از آثار حافظ یکی جغرافیای اوست، چون بسال 817 یک کتاب جغرافیا به لغت عربی بر شاهرخ عرضه شد وی دستور داد تا حافظ جغرافیای کاملی به زبان فارسی تألیف کرد، حافظ در این کتاب از جهان نامهء محمد بن نجیب بکران و آثار ابن سعید و صورالاقالیم محمد بن یحیی و سفرنامهء ناصرخسرو و مسالک الممالک عبدالله بن محمد و قانون البلدان و دیگر رسایل و رقاع و فصول استفاده کرده و بسال 817 از آن فراغت یافته است. در سال 820 حافظ ابرو مأمور تألیف تاریخ جغرافیائی جامع شد و آنرا بسال 823 بپایان رسانید و در آن تاریخ عالم را تا سال پایان تألیف منظم ساخت و در مقدمهء آن ترجمهء تاریخ طبری و جامع التواریخ رشیدی و ظفرنامهء تیموری را نام برده است، ولیکن برخلاف روش خود در مقدمهء کتاب نامی از خود نبرده است و همین سبب شد که تا مدتی مؤلف کتاب ناشناخته بماند تا بالاخره ریو تشخیص کرد که مؤلف این کتاب حافظ ابرو است. از جغرافیای حافظ شش نسخه معرفی شده است: 1) نسخهء کتابخانهء سلطنتی 2) نسخهء کتابخانهء ملک 3) نسخهء مؤید ثابتی در تهران 4) نسخهء موزهء بریتانیا 5) نسخهء اکسفورد در لندن 6) نسخهء لنین گراد شهرت حافظ بیشتر در تاریخ نویسی اوست. تاریخ عمومی ایران را با کشورهائی که با آن پیوستگی دارد تا زمان مرگ خود گرد آورده است و متأسفانه از این کتاب فقط دو نسخه یکی در تهران و دیگری در استانبول می شناسیم. تألیفات حافظ ابرو: نخستین اثری که از حافظ پدید گشته و سبب بلندی مقام او گردید [ ظ: ذیل ] کتاب ظفرنامهء شامی و تاریخ حکومت خود شاهرخ میباشد که بعدها آن را بر ذیلی که به جامع التواریخ نوشته افزوده است، سپس بسال 816 قسمتی از تاریخ را که شامل وقایع بعد از مرگ هولاکو از 663 تا 816 است پرداخته(9) و بعدها همین قسمت را دنبال کرده و به تاریخ وقایع 823 رسانیده و سپس جغرافیای خود را مرتب ساخته و به تدوین وقایع پس از مرگ غازان خان یعنی از سال 703 که خواجه رشیدالدین کتاب جامع التواریخ را بدانجا رسانیده بود، شروع کرده، بطوری که جامع التواریخ رشیدی را ذیلی باشد(10)، و این کتاب شامل فصول ذیل است: 1 - از سلطنت اولجایتو سلطان تا آخر حکومت اعجکی در عراق عجم و ابتدای پادشاهی امیر تیمور گورکان (703-781) و این قسمت است که در تهران به سال 1317 ه . ش. چاپ شده است. 2 - تاریخ آل مظفر. 3 - تاریخ ملوک کرت. 4 - پادشاهی طغاتیموربن سودای کاوبن باباکاون و پادشاهی امیر ولی بن شیخ علی هندو. 5 - تاریخ سربداریه و عاقبت کار ایشان. 6 - ذیل ظفرنامهء نظام الدین شامی که آنرا از سال 806 به بعد حافظ ابرو تدوین کرده است. 7 - تاریخ شاهرخ میرزا، که بسال 819 ختم میگردد. پس، از آنچه گذشت مستفاد میشود که بسال 820 شاهرخ حافظ را مأمور نوشتن تاریخ حوادث عالم کرده و حافظ مأموریت خود را به اضافه کردن بخشهای تاریخی به جغرافیایی خود بسال 823 انجام و تقدیم پادشاه کرده است. و دیگربار بایسنغرمیرزا بسال 826 مورخ دربار پدر را مأمور کرد تا تاریخی شامل تمام وقایع از آغاز خلقت تا زمان او برشتهء تحریر درآورد، حافظ بنابه دستور بایسنغر تاریخ مفصل عمومی در چهار قسمت (ربع) تألیف کرده ربع رابع را «زبده التواریخ بایسنغری» نام نهاد و تمام کتاب را بنام «مجمع التواریخ سلطانیه» خوانده است(11). از سال 830 تا 833 که سال مرگ حافظ است از او آثاری باقی نمانده و شاید وی این سه سال آخر عمر را به استراحت گذرانیده باشد. شرح زندگانی حافظ ابرو تا اندازه ای تاریک است و برخی از روی بی انصافی او را بدزدی در تألیف نسبت داده اند. (نقل به اختصار از مقدمهء ذیل جامع التواریخ رشیدی چ تهران 1317 ه . ش.). رجوع به تاریخ ادبیات براون ج 3 (ترجمهء حکمت) ص 204، 205، 232، 388، 473-476، قاموس الاعلام ترکی، تاریخ مغول ص 491، حبیب السیر ج 3 جزو 1 ص 82 و ج 3 جزو 3 ص 210 شود. (1) - هنگامی که حافظ ابرو در خدمت امیر تیمور و پسر وی شاهرخ میزیسته فصیحی خوافی نیز در دربار تیموری و معاصر حافظ ابرو بوده، در صورتی که عبدالرزاق هنگام مرگ حافظ هیجده ساله بوده است، چه تولد او بسال 816 ه . ق. است و هنوز به دربار شاهرخ راه نیافته بود. و در همین موقع سن فصیحی خوافی در حدود چهل سال بوده و بکارهای دیوانی اشتغال داشته است. رجوع به تاریخ ادبیات ایران تألیف ادوارد براون ج 2 صص 426-429 شود. (2) - رجوع به تاریخ ادبیات براون ج 3 ص 426 شود. (3) - ذیل جامع التواریخ حافظ ابرو ص 242. (4) - ظفرنامه چ فلیکوس توور. (5) - نسخهء خطی جغرافیای حافظ ابرو، کتابخانهء موزهء بریتانیا برگ 8 و 9. (6) - تاریخ ادبیات ج 3 ص 435. (7) - ذیل ظفرنامه نسخهء خطی کتابخانهء ملک. (8) - مقدمهء تاریخ شاهرخ تألیف حافظ ابرو نسخهء خطی کتابخانهء ملک. (9) - فهرست اِته ج 1 ص 86 . (10) - ذیل جامع التواریخ رشیدی چ 1317 ه . ش. ص 3. (11) - تاریخ ادبیات براون ج 3 ص 425 از فصیحی خوافی.