«لغت نامه دهخدا»
[حُجْ جَ تُلْ اِ مِ تَ] (اِخ) میرزا اسماعیل پسر سوم حجه الاسلام آخوند ملامحمد ممقانی بن الحسین التبریزی الممقانی است. پس از برادرش حجه الاسلام میرزا محمدتقی در تبریز از مراجع بزرگ شیخیه بود. فقیه و محدث و ادیب و شاعر و بسیار متقی و زاهد و گوشه گیر بود. در مجلس درس علماء تبریز بتحصیل علوم دینیه نشسته و از مشایخ این شهر کسب علم نموده بعد بعراق عرب سفر کرده و نزد مشایخ بزرگ آن دیار تلمذ کرده و از بعض علماء عراق عرب به اخذ اجازهء اجتهاد نایل گردیده است. نادر میرزا قاجار در تاریخ تبریز در ترجمهء او مینویسد: «او فاضلی فقیه و محدثی نبیه است. زهدی نیک دارد. جمعی کثیر از مردم تبریز بدین خاندان مرید باشد. اکنون ریاست این شعبه از علماء با این خانه و خانهء حاج میرزا شفیع است». تخلص او در شعر «نیاز» است. دو قصیدهء فارسی که در مدح مولی امیرالمؤمنین علی(ع) است در مجموعهء اشعار حجه الاسلام میرزا محمدتقی از او روایت شده، این سه بیت از آنجا است: دلا تا کی در این عالم غم و جور و محن بینی بکار خویشتن هردم دو صد عقد و شکن بینی. و نیز گوید: ای مظهر صفات خداوند بی مثال ای ذات پاکت آینهء ذات ذوالجلال عکس است از جمال تو در جام آفتاب از عکس عکس بسته بمه درگه قبال. او در عمارت پدرش در محلهء شتربان ساکن بود چون آن عمارت در اثر حادثهء سیل خراب شد از آنجا بیرون آمده در محلهء راسته کوچه در بیرون بازارچهء صفی مسکن گزید. وفاتش در عشر دوم قرن چهاردهم هجری قمری در تبریز اتفاق افتاد و جنازه او را بشهر نجف حمل کرده در خاک وادی السلام دفن کردند. (از کتاب المحافل تألیف جعفر سلطان القرائی تبریزی).