«لغت نامه دهخدا»
[حِ بِ جُمْ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شمارش به وسیلهء حروف ابجد که در هشت جملهء «ابجد» «هوز» «حطی» «کلمن» «سعفص» «قرشت» «ثخذ» «ضظغ» جمع شده است. نه حرف اول برای آحاد و نه حرف دوم برای عشرات و نه حرف سوم برای مآت و «غ» نمایندهء هزار میباشد. بیرونی گوید: این ترتیب (ترتیب ا ب ت ث) آشکاره تر بود میان اهل کتاب پیش از عرب. رجوع به التفهیم ص52 شود. و در چگونگی نوشتن این حروف گوید: اگر عدد از مرتبه های بسیار بود چون آحاد و عشرات و مئین، نخست بزرگتر باید نبشتن، چون صدگان که نخست باید نبشتن، آنگاه دهگان. آنگاه یکان. و نمودهء آن صد و پانزده چنین باید نبشتن «قیه» و زبر خطی باید کشیدن تا او را از میان سخنان پدید آرد، و دلالت کند که شمار است نه سخن. و اگر عدد صدوپنج باشد چنین باید نبشتن: «قه» و اگر چهل ودو باشد چنین: «مب» و اگر هزار و دو باشد چنین باید نبشتن: «غب» و اگر دو هزار باشد چنین باید نبشتن: «بغ» زیرا که چون خرد بر بزرگ مقدم شود او را از «غب» جدا کند، و دلیل باشد که از بهر مرادی کرده باشد(1). رسم الخط حساب جمل - بیرونی آرد: و عادت نبشتن این حرفها چنان رفت که جیم را دنبال ببرند تا «حا» را نماید، زیرا که حاجت به «خا» که ششصد است کم آید، زیرا که شماره های نجوم بر سیصد و شصت رود، و «یا» را از پس کشند تا اگر نقطهء نون نزدیک او باشد «بی» را نماند، تا میان ایشان فرق بود. «کاف» را چفته کنند تا «لام» را نماند. و «نون» را بزرگتر از «راء» و «زای» دارند و نقطه زده. و بن «نون» خمیده، تا میان ایشان فرق بود. زیرا که رای را نقطه نزنند و زای را نقطه زنند و میان «سین» و «شین» فرق نقطه است و چون نون یایی به آحاد مرکب شود نقطهء «نون» میان ایشان فرق کند و آنگاه احتیاط کنند تا «یا» را نیز نقطه زنند و گر صفر باید نوشتن بجای فارغ از عدد و زبر دایرهء صفر خطی مماس باید کشیدن تا فرق بود میان او و میان «هی». فاما به میان رقمهای هندوان این خط زبر صفر نباید کشیدن که آنجا «هی» نیست. (التفهیم صص52-54). و آقای همایی چنین افزاید: در نوشتن حروف تقویمی به مرور زمان اندک تصرفی شده است، اعداد نجومی و تقویمی روی حروف ابجد قرار گرفته است. باین ترتیب که از «الف» تا «طاء» آحاد و از «ی» تا «ص» عشرات و از «ق» تا «ظ» مآت و «غ» هزار است. در اعداد مرکبه عدد بزرگتر را بر کوچکتر مقدم میدارند بترتیبی که در فارسی تلفظ میکنیم. مث هزار و سیصد و پنجاه و شش را چنین مینویسند «غشنو» و اگر محتاج به تکرار هزار شوند باز مثل تلفظ فارسی شمارهء تکرار را بر رقم هزار مقدم مینویسند «بغ» یعنی دو هزار و «جغ» یعنی سه هزار... و برای اشتباه نشدن رقمها به یکدیگر «جیم» مفرد را دنبال بریده و بی نقطه مینویسند، اما در تضاعیف هزار نقطه میزنند. «دال» را بشکل زاویهء منفرجه ای رسم میکنند که دو ضلعش اندکی کمانی و مقوس باشد، «ها» را به شکل دایرهء کوچک، «کاف» مفرد را به شکل مسطح کوفی مینویسند. اما «کاف» مرکب غیرمسطح نوشته شده و سرکش آن از بالا به پائین کشیده میشود، شبیه «الف» و «لام» در خط شکسته و تعلیق. «یاء» مفرد را معکوس و مرکب را به شکل دندانهء «با» و «تا» مینویسند و در هیچ حال نقطه نمیگذارند. «نون» را در همه حال نقطه میزنند و اگر مفرد باشد از «زای» بزرگتر و با دنبالهء خمیده رسم میکنند. «باء» مفرد مانند «جیم» مفرد بی نقطه نوشته میشود مگر در تضاعیف هزار، اما میان تقویم نگاران و زیج نویسان رسم شده است که بجای «باء» تنها یک نقطه میگذراند. «زای» هوز را غالباً نقطه مینویسند زیرا که موارد استعمال راء مهمله یعنی 200 بقیاس معلوم میشود و در صورت بیم اشتباه نقطه یا علامت دیگر مینهند. صفر، خاصه در مورد علامت برج حمل دو ضمهء معکوس روی یکدیگر نوشته میشود شبیه به ها الف خط شکسته. و بجای خالی از عدد پیشینیان در ارقام نجومی دائرهء کوچکی رسم کرده بالای آن خط مماس میکشیده اند. (حاشیهء التفهیم ص54). تا اینجا راجع به بکار بردن حروف ابجد بجای اعداد بود، اما گاهی نویسندگان کتابهای قدیم در مواردی اعداد را بجای حروف مینوشتند، از جمله وقتی میخواستند کلمه ای مقدس را به خامه آورند برای آنکه آن کلمه و حروف مقدس از تماس با دستهای آلوده و ناپاک مصون باشد آنها را با اعداد نشان میدادند چنانکه محمد را بصورت (40، 8، 40، 40، 4) مینوشتند و برای کوتاه نویسی از گذاردن صفرهای مکرر خودداری کرده و برای تمییز آحاد از عشرات و مآت خطی در زیر آنها کشیده، و چنین قرار داده بودند که اگر دنبالهء عدد در بالای خط بماند آحاد باشد و اگر بخط رسید عشرات و اگر از خط گذشت مآت را نشان دهد مث کلمهء «ایرانی» را بجای این شکل (1، 10، 200، 1، 50، 10) به این شکل مینوشتند: دربارهء موضوع حساب جمل کتابهائی بنام «حساب الجمل» و «المختصرالجمل» و «ارجوزه فی الجمل» و «سبک المسجد» و «بحر الفاظ» تألیف شده است. رجوع به الذریعه ج7 ص8 و 9 و ج12 و کلمهء «ماده تاریخ» شود. تهانوی آرد: و در حدیث آمده که ویل لعالم جهل من تفسیرالابجد. و معنی ابجد این است. «ابجد»؛ یعنی حضرت آدم علیه السلام آلودهء گناه شد. «هوز»؛ یعنی آن حضرت پیروی نفس خود کرد و از این رو نعیم بهشت از او زایل گردید. «حطی»؛ یعنی گناهان آن حضرت در نتیجهء بازگشت بحق و طلب آمرزش از او عز اسمه مانند برگ درخت بریخت. «کلمن»؛ یعنی آن حضرت بکلماتی متکلم شد. تا توبهء او مورد قبول و بخشایش خداوندی واقع گردید. «سعفص»؛ یعنی دنیا بر آن حضرت تنگ شد. پس کار خود را بخدا باز گذاشت. «قرشت»؛ یعنی بگناه خود اقرار آورد و خداوند نیز به کرامت و بزرگواری بدو نیکی فرمود. «ثخذ»؛ یعنی آن حضرت از حق نیرو گرفت. «ضظغ»؛ یعنی به عزیمت لااله الا الله، محمد رسول الله دل قوی داشت. (کشاف اصطلاحات الفنون). (1) - و بنابر این گفتهء بیرونی: هرگاه حرف بزرگتر پیش از حرف کوچکتر باشد جمع خوانده شود و هرگاه حرف کوچکتر پیشتر آید ضرب خوانده شود. ولیکن این قاعده در ماده تاریخها که در شعر می آید اجرا نگردیده است.