خاصه

«لغت نامه دهخدا»

[خاصْ صَ] (ع ص، ا، ق) خاصه ضد عامه (ناظم الاطباء) ضد عام (آنندراج) الذی تخصّه لنفسک ضدالعامه کالخاص (اقرب الموارد) (تاج العروس) (المنجد) (فرهنگ ناظم الاطباء ||) از جنس اعلی مقابل خرجی از نوع ممتاز چیز گران بها هر چیز بهتر که لایق مردم فاضل و امراء باشد (غیاث اللغات): نان خاصه (یادداشت بخط مؤلف ||) متعلق به کسی مخصوص به چیزی ( ولیچهء او بطانهء او ج، خاصگان : علم دان خاصهء خدای بود علم خوان شوخ و نر گدای بود سنائی (حدیقه الحقیقه ص 317 خاصهء سیمرغ نیست جز پدر روستم قاتل ضحاک کیست جز پسر آبتینخاقانی او رحمت خداست جهان خدای را از رحمت خدای شوی خاصهء خداخاقانی دل نه به نصیب خاصهء خویش خاییدن رزق کس میندیشنظامی || متعلق بشاه مملوک شاه چیزی که فقط شاهان را بود لاغیر : پس دوات خاصه پیش آوردند (تاریخ بیهقی چ ادیب پیشاوری ص 295 ) گفت فرمان چنان است که بسرای محمودی که برابر باغ خاصه است فرود آید (تاریخ بیهقی چ ادیب پیشاوری ص 234 ) همچنان درباب مرکبان خاصه که بداشته بودند (تاریخ بیهقی چ ادیب پیشاوری ص 377 ) - طعام خاصه؛ طعامی که متعلق به امراء و پادشاهان و بزرگان باشد (آنندراج) : نیست انعام خدا روزی انعامی چند نشود خاصهء حق ماحضر عامی چند میرزامهدی (از آنندراج) -ملک خاصه؛ ملکی که مخصوص شخص است، مقابل ملک مشاع : وز خاصهء خویش اندرین کار گنجینه فدا کنم بخروارنظامی || طعامی که برای غمدیدگان پزند (غیاث اللغات ||) چاکران پادشاه نزدیکان شاه مقربان شاه محارم شاه کسانی که محرم راز پادشاه میباشند هم خلوتان پادشاه سوگلی ندیم پادشاه عامل مخصوص ج، خاصگان : ای خاصهء شاه شرق فریاد چرخم بکشد همی ز بیدادمسعودسعد باد فرخنده بر عمید اجل خاصهء پادشاه روی زمین مسعودسعد || نام قماشی است از قماش های معروف که در هندوستان بافند (آنندراج) نوعی از جامهء سفید (غیاث اللغات)( 1) : بترک تعلق چو میداد تن شد از خاصهء وحدتش پیرهن ملاطغرا (از آنندراج ||) مقابل عامه و سنی شیعه شیعی مقابل عامه که سنیانند (|| در اصطلاح منطق) لفظ خاصه در نزد منطقیین بطور کلی چنانکه در شفاء آمده است مشترک لفظی است در دو معنی: 1- خاصه می گوئیم و از آن امری را اراده می کنیم که مختص به شیی ء معین است و بس یعنی در مقام قیاس آن نسبت بکل اشیاء مغایر آن شیی ء هستیم نه بعض اشیاء مغایر، چون ضحک برای انسان این خاصه بنام خاصهء مطلقه مشهور است و از کلیات خمس بشمار می آید مقابل این خاصه عرض عام است است و « حقیقت » در اینجا مراد از طبیعت « المقوله علی ما تحت طبیعه واحده فقط قولا عرضیاً » : در تعریف خاصه چنین گفته اند بدانجهت میباشد که « المقوله علی ما تحت ماهیه واحده » : اینکه این لفظ بجای ماهیت در رسم خاصه آمده است یعنی نگفته اند هم خاصه و هم عرض عام (مقابل آن) برای ماهیات معدومه نمی آیند زیرا معدوم فی نفسه مسلوب است و مسلوب نمی تواند اعم از نوعیت و جنسیت است پس تعریف شامل خواص اجناس نیز می گردد و در اینجا ناچار « حقیقت » متصف بشیی ء شود باری ما تحت » از اعتبار قید جنسیت می باشیم زیرا خواص اجناس در مقاس قیاس با انواع آنها اعراض ماهیت هستند مراد از عبارت آن است که تعریف تنها ناظر بجنس افراد نمیباشد و شامل مختص های متعلق بفرد واحد نیز میشود [ اعم از آنکه برای آن « طبیعه فرد حقیقتی باشد چون خواص اشخاصی که برای آنها ماهیت کلیه هست مانند خواص خدای تعالی یا نباشد ]، اما چون در منطق هی » : بحث از احوال جزئیات نمیشود این قسم خواص را بعضی ها از تعریف خاصه خارج کرده اند و در تعریف خاصه گفته اند در این تعریف مراد از افراد، فوق واحد است نه جمیع افراد بنابراین در تعریف « المقوله علی افراد طبیعه واحده فقط قولا عرضیاً قولا » در تعریف برای اخراج عرض عام است و قید « فقط » هم خواص شامله وارد میشود و هم خواص غیر شامله اما قید « خاصه » بجهت اخراج جنس و نوع و فصل قریب میباشد البته با هر یک از این دو قید جنس وفصل بعید نیز از تعریف خارج « عرضیاً میشوند شیخ الرئیس در شفاء گفته است خاصهء معتبره [ یعنی خاصه ای که یکی از کلیات خمس است ] خاصه ای است که مقول البته نه به هنگام سؤال از ذات، اعم از آنکه آن نوع اخیر باشد یا نباشد « ایّ شیی ء هو » بر اشخاص نوع واحد میشود در جواب بنابراین بعید نیست که شخص خاصه بگوید و از آن قصد هر عارضی برای هر کلی ولو جنس اعلی بنماید اما معمولا تعاریف خاصه بر خاصه نوع و فصل جریان دارد 2- خاصه می گوئیم و از آن مختصات شیئی را قصد می کنیم که بعض مغایر آن شی ء واجد آن خاصه نیستند این خاصه مسمی بخاصهء اضافیه و غیر مطلقه است البته بعض مغایر دیگر این شی ء واجد این خاصه برای انسان که در آن انسان و بعض غیر انسان شریک میباشد این بود خلاصه آنچه در شرح مطالع و شرح « مشی » هستند چون شمسیه و حواشی آن آمده است در اینجا چیزی که باقی می ماند فرق بین عرض عام و خاصهء اضافه است در حاشیهء جلالیهء محشی می گوید: خاصه ای که یکی از اقسام کلیات خمس است خاصهء مطلقه میباشد اما اگر خاصه بر اعم از مطلقه و اضافیه قرار گیرد [ چنانکه گروهی از متأخران بر آن رفته اند ] بعضی از اقسام کلی متداخل در بعضی دیگر میشود تقسیمات: خاصهء مطلقه یا بسیط است یا مرکب چه اختصاص آن بحقیقتی، یا از جهت ترکیب آن است یا از جهت ترکیب آن نیست دوم خاصهء بسیطه است مانند خنده برای انسان اول خاصهء مرکبه میباشد و همواره احتیاج بالتیام امور چندی دارد که هر یک از آن امور بتنهائی اختصاص بمعروض ندارند ولی مجموع آنها مختص بمعروض است اعم از آنکه این مجموع مساوی معروض یا اخص از معروض باشد چون مستقیم القا��ه و عریض الاظفار نسبت بانسان تقسیم دیگر: خاصهء مطلقه و عرض عام بر سه گونه منقسم میشوند چه آنها یا شامل جمیع افراد خود میباشند یا نمی باشند، و در صورت اول یا لازم معروض خود هستند یا مفارق از آنند خاصهء لازمهء شامله چون خندهء بالقوه برای انسان و مفارق شامله چون خندهء بالفعل برای انسان و خاصهء غیر شامله چون کتابت بالفعل برای انسان (کشاف اصطلاحات الفنون ص 466 و 467 ) جرجانی در تعریفات خود خاصه را چنین آرد: هی کلیه مقوله علی افراد حقیقه واحده فقط « فالکلیه » ، قولا عرضیا سواء وجد فی جمیع افراده کالکاتب بالقوه بالنسبه الی الانسان او فی بعض افراده کالکاتب بالفعل بالنسبه الیه یخرج النوع و الفصل لان « قولا عرضیا » یخرج الجنس و العرض العام لانهما مقولان علی حقایق، و قولنا « فقط » مستدرکه و قولنا قولهما علی ما تحتهما ذاتی لاعرضی (تعریفات جرجانی) خواجهء طوسی گوید: کلی عرض یا خاص بود بیک نوع مانند ضاحک و کاتب انسان را یا شامل بود زیادت از یک نوع را مانند متحرک انسان را و اول را خاصه خوانند و دویم را عرض عام و بهری خاصه را عرض خاص خوانند و بهری هم خاصه را فصل عرض خوانند (اساس الاقتباس چ مدرس رضوی ص 28 ) قطب الدین شیرازی گوید: بدانک کلی طبیعی یا تمام حقیقت جملهء جزئیاتی باشد که درتحت اوست یا نباشد و یا داخل باشد یا خارج اول نوع طبیعی حقیقی است، و دوم جنس طبیعی اگر او را صلاحیت آن باشد که در جواب ماهو مقول باشد، و فصل طبیعی اگر او را این صلاحیت نباشد، و سوم خاصه مطلقهء طبیعی اگر مختص باشد ببعضی از آنچ خارج است از او و عرض عام طبیعی اگر مختص نباشد، و تعریف اول که نوع طبیعی حقیقی است به آن کنند: که او کلی طبیعی است که عارض معقول از او میشود که او را نگویند در جواب ما هو الا بر بسیاری که مختلف باشند بعدد تنها، چون انسان، و معقول از او با آنچ عارض او می شود نوع عقلی باشد، و عارض نوع منطقی و تعریف دوم که جنس طبیعی است به آنکه او کلی طبیعی است که عارض معقول از او میشود که او مقول است بر کثیرین مختلف بحقایق در جواب ماهو، و تعریف سیم که فصل طبیعی است، به آنکه او کلی طبیعی است که عارض معقول نگویند و تمیز « ماهو » گویند یا در جواب « ای شی ء هو فی جوهره » ازو می شود که او را در جواب ماهو نگویند بلکه در جواب ماهیت کند از مشارکات او در جنس یا وجود تمیزی ذاتی، و تعریف چهارم که خاصه طبیعی است، بانگ او کلی طبیعی است که خارج است از شیی ء و عارض معقول از او میشود که او مقول است بر آن شی ء و متحقق نیست بی او و تعریف خامس که عرض عام طبیعی است به آنکه او کلی طبیعی است خارج از شی ء که عارض معقول ازو میشود که او مقول است بر آن شی ء و متحقق است بی او و از آنچ در نوع عقلی و نوع منطقی گفتیم عقلیت باقی و منطقیت آن اعنی جنس و فصل و خاصه و عرض عام عقلی و منطقی معلوم توان کرد پس کلی جنس باشد خمسه را و باقی قیود فصل یا خاصه (دره التاج قسمت منطق تصنیف قطب الدین محمد بن ضیاءالدین مسعودشیرازی چ سید محمد مشکوه ج 2 از بخش نخستین ص 30 و 31 ) خاصه عرضی است که دائماً بدان نوع واحدی را تحقیق کنند، چون خنده در انسان و نهیق در خر والاغ و نباح در سگ (مفاتیح (||) اصطلاح هیأت) در نزد اهل هیأت خاصه بر چهار معنی اطلاق میشود: 1 - خاصهء وسطیه که بمعنی قوس معینی است از منطقه التدویر 2 - خاصهء وسطیه که بمعنی حرکت در این قوس است 3 - خاصهء مرئیه که بمعنی قسمت معین دیگری است از منطقه التدویر 4 - خاصهء مرئیه که بمعنی حرکت در این قوس است خاصهء وسطیه بمعنی قوس: آن قوسی است از منطقه التدویر بین ذروهء وسطیه و بین مرکز جرم کوکب بر توالی حرکت تدویر و آن یا موافق با توالی حرکت بروج است چون در متحیره یا مخالف آن توالی است چون در قمر، در این باره آمده است خاصهء مرئیه بمعنی قوس: آن قوسی است از منطقه التدویر بین ذروهء مرئیه و « نطاقات » این است آنچه در مرکز جرم کوکب بر توالی حرکت تدویر و بخاصهء معدله نیز موسوم است خاصهء وسطیه در ازمنهء مساویه مختلف نمیشود ولی مرئیه مختلف می گردد (این است آن چه از گفتار عبدالعلی بیرجندی در شرح تذکره و غیره مستفاد میشود بنقل کشاف اصطلاحات فنون ص 468 ) - حرکت خاصه؛ حرکت تدویری است - خاصهء چیزی؛ طبیعی چیزی - خاصه خرجی؛ استثناء - خاصه شمس؛ مرکز شمس را خاصهء شمس می گویند - ذوالخاصه؛ در نزد اطباء بر آن داروئی اطلاق میشود که تأثیرش موافق 1) - شاید خاصه ململ باشد ) ( طبیعت است یعنی مفسد حیات نیست (کشاف اصطلاحات الفنون ص 468.
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر