خانی

«لغت نامه دهخدا»

(اِ) حوض( 1) و چشمهء آب را گویند( 2) (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء) : دو خانی پدید آید اندر دو چشم از آن روی ناری و زلف دخانیقطران گوید این خاقانی دریامثابت خود منم خوانمش خاقانی اما از میان افتاده قا خاقانی صدقهء جاریه آنست که پادشاهان مدرسه ها سازند و وقفها کنند و مساجد و خانی و چشمه سارها و کهریزها آورند (راحه الصدور راوندی) آب کوثر نه آب خانی بود چشمهء آب زندگانی بودنظامی ز شرم آب آن رخشنده خانی بظلمت رفته آب زندگانینظامی اولش گرچه آب خانی داد آخرش آب زندگانی دادنظامی خانیی آب بود دور از راه بود از آن خانی آب آن بنگاهنظامی کوزه پر کرد از آب آن خانی تا برد سوی خانه پنهانینظامی نام خود عاشق نهادی چیست این افسردگیها عاشقان را سینه آتش خانه باید دیده خانی اوحدی یک روز نمی آیی تا در غم خود بینی صدخانهء چون دوزخ صد دیدهء چون خانی اوحدی حاصل ما ز زلف و عارض اوست اشک چون خون و چشم چون خانیاوحدی تو ماه و مرا پیکر از دیده ماهی تو خان و مرا دیده از گریه خانی در همین « خانی » رجوع به حاشیهء مرقوم بر « مرداب گاوخانی » خواجو (از شرفنامهء منیری ||) تالاب باتلاق و از این معنی است صفحه شود || آب صاف (ناظم الاطباء ||) زری است رایج در ترکستان( 3) (برهان قاطع) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (غیاث اللغات) : خانی دیگران بیک خانی ظهوری (از آنندراج ||) زر خالص (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء ||) مزید مؤخر امکنه چون: تیرخانی، چاخانی، (چاه خانی)، سرخانی، سیاه خانی || از مبادی گاه شماری چون هجری و یزدگردی و جلالی و از ترجمهء ) « خانی » غیره : فامّا در عصر مترجم که آن شهور سنهء تسع و عشرین و سبعمائه هجری میشود مطابق ثمان و عشرین آورده و در غیاث اللغات بنقل از فرهنگ سراج « حوضخانه و چشمهء آب » 1) - فرهنگ جهانگیری آنرا ) ( محاسن اصفهان ص 50 ضبط شده است ظاهراً باید حوض فوق منبع آبی باشد که در مسیر چشمه ها میکنند تا آب چشمه ها در « حوض کوچک » این کلمه آن جمع شود و مازاد آن جریان یابد و با این عمل علاوه بر عوض کردن و تازه کردن آب، منبع خوبی نیز برای ذخیره و برداشت به این ترتیب مقصود از  « حوض خان » : آب بوجود می آید در عالم آرای عباسی باینگونه منابع بسیار اشاره شده است، چون برمی آید که معنی حقیقی آن همین « خانی » حوض در اینجا حوض با آب جاری است نه حوض با آب ساکن و آرام و از اطلاقات II، ، فرهنگ وندیداد، هوشنگ جاماسب ) xan بندهش چ انکلساریا 160 ) و نیز ) «xanik» است ( 2) - پهلوی « حوض » قسم سرچشمه) (اسفا 1:2 ص 261 )، طبری )kanikahni کندن) (اسفا 1:2 ص 66 ) کردی )kan 136 ): از مصدر اوستائی نامیده میشود از همین نام « گاوخونی » و « گاوخانی » چشمه) (نصاب طبری 332 ) باتلاق جنوب شرقی شهر اصفهان که بنام )xun یاد « چندرا سرا » بنام « پنچ تنتره » مشتق است در کلیله �� دمنه (باب البوم والغربان) ذکر چشمه ای بمیان آمده که در مأخذ کلیله یعنی اقبال ابن »  آمده است « ماه خانی » در نسخهء سریانی کلیله که از پهلوی ترجمه شده نام همین چشمه « چشمهء ماه » شده به معنی نام چشمه ای است در یکی از قرای دامغان (یادداشت بخط « بادخانی » ( از حاشیهء برهان قاطع چ معین ) «49- المقفع صص 48 باشد که لقب اغلب ملوک آن دیار است « خان » مؤلف) ( 3) - شاید وجه تسمیه بواسطهء نسبت به.
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر