خای

«لغت نامه دهخدا»

یعنی در زیر دندان نرم ساز « بخای » (اِمص)( 1) خاییدن در زیر دندان نرم کردن باشد (|| فعل امر) از کلمهء خاییدن به معنی (برهان قاطع (||) اِ) خوش آیند، هرچه مقبول طبع باشد || زمین کاویده شده وکنده شده || زمین پست || خایه (ناظم الاطباء) (||نف) خاینده جونده زیردندان نرم کننده (شرفنامهء منیری) : دندان لقمه خای چو در کام من نماند بهر غذای من فلک از سر گرفت شیر سپاهانی (از شرفنامهء منیری) - آهن خای؛ جوندهء آهن و کنایه از اسب سرکش و پرزور است - پولادخای؛ مرد قوی و پرزور باشد : ز آواز او اندر آید ز جای دل مرد جنگی پولادخایفردوسی نجنبد ز یأجوج پولادخای سکندر چو سد سکندر ز جاینظامی || - کنایه از اسب پرزور باشد و آنرا آهن رگ و آهنین رگ نیز گویند - جگرخای؛ کنایه است از آنچه دل بسوزاند - جوشن خای؛ نعت است مرتیر را که جوشن سوراخ کند : چو همت است چه حاجت بگرز مغفرکوب چو دولت است چه حاجت بتیر جوشن خای سعدی نه هر که موی شکافد بتیر جوشن خای بروز حملهء جنگ آوران بدارد پای سعدی (گلستان) - ژاژخای؛( 2) مزخرف گوی بیهده گوی : گاو خاموش نزد مرد خرد به از آن ژاژخای صدبار استناصرخسرو پاک مردان چو ماهیند خموش ژاژخایان خلق چون عصفورناصرخسرو دل به بیهوده ای مکن مشغول که فلان ژاژخای می خایدناصرخسرو تأمل کنان در خطا و صواب به از ژاژخایان حاضر جواببوستان - شکرخای؛ کنایه است از آنکه حرفهای نیکو زند گاهی بمعنای عکس آن نیز بکار رود - لجام خای؛ اسب پرزور و مستعد برای دویدن، چه اسب وقتی آماده برای دویدن است لجام و دهنه را می خاید( 3) : شیران مرگ دندان خایند چون بحرب گردند مرکبان سپاهت لجام خایسوزنی ( 1) - برهان قاطع معنی مصدری برای اوستا khad-ati و khad همریشهء هندی باستان « خای » کلمهء « خاییدن » این کلمه آورده است و در حاشیهء برهان ذیل مصدر آورده است به معنی نعت فاعلی که بنا بر این نظر « در زیر دندان نرم کننده » ،« چشنده » ،« خاینده » آمده است ناظم الاطباء آنرا xad نعت فاعلی مرخم است ( 2) - ژاژ بوتهء گیاهی باشد بغایت سفید و شبیه بدرمنه و در نهایت بیمزگی و هرچند شتر آنرا « خای » نیز آمده است که « سلسله خای » و « زندان خای » « دردخای » بخاید نرم نشود و بسبب بیمزگی فرو نبرد ( 3) - در آنندراج ترکیبات هریک در محل خود خواهد آمد.
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر