«لغت نامه دهخدا»
[خَ] (اِخ) نام ولایتی است بزرگ و مشهور و مشتمل است بر بلاد عظیمه و مدائن قدیمه، دور مملکت ختای [ = خطا ] یکساله راه و در مدت سیصد سال دور آن مملکت را حصاری محکم از سنگ رخام کشیده اند و تمام کرده اند آن ولایت محدود است از طرف جنوب به چین و تنگتاش و از جانب مغرب به ترکستان و مغول و از جهت شمال به کیماک و دشت قبچان و پادشاه ختای مستقل است تا تاتارستان و مغولستان و ترکستان و بعضی از بلاد توران در حکم اوست نوشته اند که دوازده هزار دختر باکره در سرای اوست که چهارصد نفر از آنها صاحب منصب اند کمال عدل در ولایت او شایع است و متاع هیچ ملک را در ولایت نخرند الا مرجان و مروارید و فیروزه و کهرباء شهر خان بالیغ از بناهای قوبلاقاآن دارالملک ختای بوده اکنون که دوصد سال است که آنرا آب خراب کرده بیش بالغ دارالملک شده و چنگیزخان را پیغمبر دانند و دنیا را قدیم و لباس زر خاصهء پادشاه است (از انجمن آرای ناصری) (آنندراج) شمس الدین سامی آرد: تعیین نام کلمه که در تواریخ و کتب ادبی اسلامی بسیار آمده مشکل است در هر حال آن به قسمت شمالی چین نواحی منچوری، مغولستان و ترکستان شرقی اطلاق می شده و ظاهراً قسمتی از سیبری هم تحت نام طایفه ای از طوایف مغول است و این طایفه در اوایل قرن چهارم هجری تحت « خطان » یا « خطا » این عنوان می آمده کلمهء تمام مغولستان و قسمتی از چین را تصرف کردند همین اوقات نام ختای را بهمهء این ممالک وسیع اطلاق « بولیچی آپواکی » فرمان بدین سرزمین حمله برد و غالب نواحی آنرا « مانچو » از طوایف « بوشی » کردند و قریب دویست سال فرمانروایی نمودند سپس طایفهء که ناحیتی است در شمال غربی مغولستان رفت و دولت « چونغاریه » تصرف کرد، در نتیجه یکی از منسوبان خاندان ختای بخطهء نامیدند و « قره خطا » کوچکی در آنجا تأسیس کرد ناحیهء مزبور از جنگلهای بسیار پوشیده بود از این رو این کشور کوچک را یاد کردند (از پاورقی « قره » ضمناً همین نام را بتمام ممالک وسیع سابق الذکر اطلاق کردند و گاه کشور کوچک اخیر را تنها با نام برهان قاطع، ترجمه از قاموس الاعلام ترکی) : سرای ملکت و در وی سرای پردهء تو چو باغ پر سرو از لعبتان چین و ختای فرخی پیش از خروج چنگیزخان ایشان را سری و حاکمی نبوده است و هر قبیله یا دو قبیله جدا جدا بوده اند و با یکدیگر متفق نه و دایم میان ایشان مکاوحات و مخاصمت قائم بوده و بعضی سرقه و زور و فسق و فجور را از مردانگی و یگانگی می دانسته اند و خواسته خان ختای از ایشان می خواسته است و می گرفته و پوشش از جلود کلاب (از تاریخ جهانگشای جوینی چ قزوینی ج 1 ص 65 ) و قاآن بفرمود تا میان بلاد ختای و موضع مشتاه از چوب و گل دیواری کشیدند و درها برنهادند تا از مسافتی بعید شکاری بسیار بدانجا در آیند بر این شیوه ش��ار کنند (از جهانگشای جوینی چ قزوینی ج 1 ص 21 ) فی الجمله چون آن حدود از طغاه پاک شد و تمامت قبایل لشکر او شدند ایلچیان به ختای روان کردند و بعد از آن بخویشتن نیز برفت و پادشاه ختای التون خان را بکشت (از جهانگشای جوینی چ قزوینی ج 1 ص 29 ) فارسیان گویند حکیم هرمس زمین را بهفت بخش کرده است بر سبیل هفت دایره، یکی در میان و شش در حوالی: اول از طرف جنوب کشور هندوان است، دویم کشور تازیان و یمن و حبش، سیم کشور شام و مصر و مغرب، چهارم که وسط است کشور ایران زمین، پنجم کشور روم و فرنگ و صقلاب، ششم کشور ترک و خزر، هفتم کشور چین و ماچین و ختای و ختن و تبت (از نزهت القلوب چ دبیرسیاقی ص 19 ) جانب میان را ایسیای خرد خواندند آن ایران زمین حجاز و یمن و خزر است و جانب بیرون را ایسیای بزرگ خواندند و آن ختای و ختن و ماچین و چین و هند و سند و آن حدود است (از نزهت القلوب چ دبیرسیاقی ص 20 ) و بخش زاویهء مابین شرق و شمال ایشن خوانند قوم ختای و ختن راست (از نزهت ( القلوب چ دبیرسیاقی ص 21.