«لغت نامه دهخدا»
[خُ جَ] (اِخ) نام قصبه ای است در ماوراءالنهر که مولد کمال است (برهان قاطع) نام شهری از بلاد ماوراءالنهر که مولد کمال خجندی از آن شهر است (شرفنامهء منیری) قصبه ای است از ماوراءالنهر (غیاث اللغات) شهری است از اقلیم پنجم بفرغانه بر کنار رود سیحون در پنج فرسنگی شهر اندجان و آنرا عروس دنیا خوانند گویند خجند را کیخسرو بنیاد و بنا نهاده و بعد از خرابی، داراب تعمیر و تمام نموده (از انجمن آرای ناصری) (از آنندراج) در معجم البلدان آمده است: خجند شهری است مشهور بماوراءالنهر بر ساحل سیحون و بین آن و سمرقند ده روزه راه است (از یاقوت در معجم البلدان) برای اطلاع بیشتر از وضع جغرافیایی این ناحیه اینک قول سامی در قاموس الاعلام ترکی آورده میشود: خجند از شهرهای معروف ماوراءالنهر است که در ساحل چپ رودخانهء سیحون و دو سوی رودخانهء خواجه بهارکان و یکصد و چهل هزارگزی جنوب شرقی تاشکند و به ارتفاع 256 گزی از سطح دریا واقع است عرض شمالی آن چهل و پنج درجه و هفده دقیقه و طول شرقی آن شصت و هفت درجه و شانزده دقیقه و چهل و هشت ثانیه میباشد این شهر با دو دیوار محاط شده که شامل 8 دروازه است بدانجا چارسوق بزرگ و جوامع و مساجد بسیار با سایر آثار خیریه وجود داشته است در اطراف آن باغهای زیاد موجود و سکنهء شهر بیست و نه هزار تن بوده است که بخش بزرگ آن از تاجیکهای ایرانی و بخش اندک آن از ازبک ها و قره قرقیزها بوده است قسمتی از این شهر که بر کنار راست رودخانهء خواجه بهارکان واقع بوده در این اواخر بواسطه مهاجرت اهالی خالی از سکنه شده است و روسها بجای بوده است این شهر مولد بسیاری از دانشمندان و مشاهیر و ادباء و « حضرت رابعه » آنها سکنی گزیده اند بزرگترین جامع آن جامع شخصیتهای فرهنگ اسلامی بوده و به سابق تحت حکومت خان مستقلی اداره میشده است و به آن زمان این ناحیه بسیار آبادان و بزرگ بود ولی بعدها باستیلای خان فرغانه (خوقند) درآمد و مهاجرت مردمان از این زمان شروع شد و جمعیت آن رو بکاستی گذاشت امروز خجند مرکز یکی از مناطق ایالت سیردریا محسوب میشود که دارای 140000 تن سکنه است و اهالیش مرکب از تاجیک و ازبک و قره قیرقیز میباشند در آثار جغرافیادانهای عرب خجند حجند ضبط شده و عباس اقبال میگوید: این شهر را یونانیان الکساندر سخاتا( 1) یعنی اسکندریه القصوی می نامیدند در زمان حملهء مغولان پادشاه خجند تیمور ملک بود و اردویی که چنگیز بفرماندهی اولاغ نویان و سرداران دیگر که مأمور حدود فرغانه و درهء علیای سیحون کرده بود ابتداء شهر بناکت را تحت محاصره گرفتند و مستحفظان آن شهر که از ترکان بودند پس از سه روز بناکت را تسلیم کردند مغولانی که از فتح شهرهای اترار و بخارا و سمرقند فراغت یافته بودند نیز بطرف فرغانه سرازیر شدند و با بیست هزار سپاهی و قریب پنجاه هزار حشر بسمت خجند حرکت کردند حکومت خجند در این تاریخ بدست ناموری بود بنام تیمور ملک که از دلیرترین امرای خوارزمشاه بود و او در استیلای مغول بواسطهء پایداری در دفاع و مردانگی نام نیکی از خود بیادگار گذاشته است تیمور ملک با 1000 جنگی در جزیرهء از جزایر داخل شط سیحون نزدیکی خجند در حصاری که ساخته بود متحصن شد و مغول ها هرقدر خواستند بر او دست یابند ممکن نگردید و تیمور ملک مردانه می جنگید و مغول را بخاک هلاک می انداخت، عاقبت چون دید از هر طرف چنگیزیان عرصه را بر او تنگ کرده اند با هفتاد کشتی که قبلًا تهیه دیده بود بار و بنهء خود را برداشته با جمعی از یاران به بناکت رفت و از آنجا بخجند و بارجین کنت رسید و در راه همه جا بلشگریان مغول میزد و میخورد تا چون یکه و تنها و بی سلاح ماند بخوارزم آمد و از آنجا بحدود خراسان تاخت و در شهرستانه بخدمت سلطان پیوست (از تاریخ مغول عباس اقبال ص 34 و 35 ) : شهر خجند شهری است [ در ماوراءالنهر ] قصبهء ناحیه ای که نیز بدان اسم خوانند، با کشت و برز بسیار و مردمانی با مروت و از وی انار خیزد (حدود العالم ضمیمهء گاهنامهء سید جلال الدین طهرانی) و کورتهای آن (= کورتهای خراسان): طبیسین، قهستان، هرات، طالقان، گوز کانان خفشان، بادغیس، بوشنج سروشنه، سغد، خجند، آمویه اندر روزگار اسلام تا بدان وقت که خوارج بیرون آمدند (تاریخ سیستان ص 27 ) پیروزبن یزدجرد این شهرها کرده ست دیوار پنجاه فرسنگ بخجند میان حد ایران و توران (فارسنامهء ابن البلخی ص 83 ) اقلیم الرابع: از مشرق ابتدا کند بشهرهای تبت و خراسان و در آنجا شهرهایی چون فرغانه و خجند و اسروشنه و سمرقند و بخارا و بلخ و هرات و مرو و مرورود و سرخس و طوس و نیشابور عرض این اقلیم را مسافت سیصد میل است (از مجمل التواریخ و القصص ص 480 ) بمهر تو دلم ای مبتدا و منشأ جود بسان نار خجند( 2) است بند اندر بندسوزنی نار چو لعل تو است گر بدو نیمه کنی از سر پر شیر آن دانهء نار خجندسوزنی هر کجا از خجندیان صدری است زآتش فکرت آب می چکدشخاقانی هر سال اگر غلام خاقان بر میر خجند میر نامی استخاقانی و لشکر گرد بر گرد حصار چند حلقه ساختند و چون تمامت لشکرها جمع شدند هر رکنی را بجانبی نامزد کرد پسر بزرگتر را با چند تومان از سپاهیان جلد و مردان بحد جند و بارجلیغ کنت و جمعی امرا را بجانب خجند و فناکت و بنفس خود قاصد بخارا شد (جهانگشای جوینی ج 1 ص 64 ) و جوانان را از میان دیگران بحشر بیرون آوردند متوجه خجند شدند و چون آنجا رسیدند ارباب شهر بحصار شدند (جهانگشای جوینی ج 1 ص 71 ) و ( در قصبهء ارس در مزارات آن چند سال ساکن شد و از احوال باخبر بهر وقت خجند میرفت (از جهانگشای جوینی ج 1 ص 73 یکی خارپای یتیمی بکند بخواب اندرش دید صدر خجند سعدی (بوستان) آب سیحون به ماوراءالنهر و آن ولایت را بدین سبب بدین نام می خوانند که بر جانب غربیش آب جیحون است و بر طرف شرقی آن جیحون و از هر دو سوی آن ماوراءالنهر است و اهل آن ولایت سیحون را گل زریون خوانند، از برف برمیخیزد و بر خجند و فناکت می گذرد تا ببحیره خوارزم می رسد (از نزهه القلوب حمدالله مستوفی چ لیدن ص 217 ) ماوراءالنهر مملکتی بزرگ است از اقلیم چهارم از بلاد مشهورش بخارا و سمرقند و سغد و خجند و زرئوق و نور و کش (از نزهه القلوب چ لیدن ص 261 ) ابراهیم شمشیر بگردن و کفن اندر دست از قلعه بیرون خرامید آنگاه اعلام ظفرپناه بجانب خجند نهضت نمود و امیر مغول واو عبدالوهاب شغاول که در آن حصار متمکن بود (تاریخ حبیب السیر چ کتابخانهء خیام جزء 3 از ج 3 ص 229 ) و روز سه شنبه قصبهء خجند از فر حضور پادشاه سعادتمند رونق بهشت برین یافت و - (1) ( همان ساعت قاصدی از اندجان رسید (تاریخ حبیب السیر چ کتابخانهء خیام جزء 3 از ج 3 ص 260 خجند به خوبی نار مشهور بوده است (یادداشت بخط مؤلف) - (Alexandreschata (2.