«لغت نامه دهخدا»
[خُ رَ / رُو] (اِخ) [ امیر ] دهلوی از شاعران پارسی گوی قرن هفتم ه ق است که به هندوستان می زیست امیرخسرو اصلا ترک نژاد است و پدرش امیر سیف الدین محمد از حملهء مغول فرار کرد و از بلخ به هندوستان آمد و در ولایت پتیالی اقامت جست این شاعر بسال 651 ه ق در این شهر تولد یافت امیرخسرو همانطور که پدرش اهل فضل و کمال بود او نیز راه فضل و کمال پیش گرفت و بزبان فارسی عشق عجیب نشان داد و در این زبان از جوانی شعر سرود بطوریکه از جهت کثرت اشعاری که به او نسبت داده اند و از آنچه از او باقی مانده می توان او را شاعر درجهء اول شمرد اقامتگاه امیرخسرو شهر دهلی بود و نزد سلاطین آن ولایت منزلتی داشت و از پنج پادشاه آن ناحیت نوازشها دید امیرخسرو بحلقهء ارادت یکی از مرشدان متصوفه هندی یعنی شیخ نظام الدین اولیاء درآمد و بسلوک در طریقت ریاضت و درویشی پرداخت و در الفاظ و معانی اقتفاء از شعرای نامی ایران خاصه جلد سخنم دارد شیرازه » : سنائی و خاقانی و نظامی و سعدی نمود و مخصوصاً در غزل پیرو سبک سعدی است چنانکه خود او گوید سبک امیرخسرو در اشعار شاعران دیگر پارسی گوی هند دیده میشود و همین سبک با پیشرفت خود اساس سبک هندی « شیرازی را تشکیل می دهد دیوان اشعار امیرخسرو که مدایح آن غالباً بنام سلاطین دهلی است بر پنج قسمت زیر است: 1 - تحفه الصغر که 676 ه ق) و پسرش - اشعار جوانی اوست و از قصائد و غزلیات و ترجیع بند مرکب است و در آن سلطان غیاث الدین بلبان ( 664 شیخ نظام اولیاء مدح شده است 2 - وسط الحیوه که گویا اشعار آن را میان بیست و سی سالگی سروده و قصایدی در مدح شیخ نظام اولیاء و نصره الدین سلطان محمد پسر بزرگ بلبان (مقتول در 683 ه ق) که حامی شاعر بوده است و نیز دربارهء سلطان 689 ه ق) مدائحی دارد 3 - غره الکمال که آن را میان سن سی و چهل سروده و در مقدمهء آن از - معزالدین کیقباد ( 686 محسنات و ترجیع بند شعر فارسی به عربی سخن رانده است و از شعرای بزرگ ایران مانند سنائی و خاقانی و سعدی و نظامی نام 695 ه ق) و جانشین های او رکن الدین و - برده و نیز شیخ نظام الدین اولیاء و سلطان معزالدین کیقباد و جلال فیروز شاه ( 689 علاءالدین و دیگران را مدح کرده است این دیوان بزرگتر از اقسام سابق و مرکب از قصائد و ترجیع بند و قطعات است 4 - بقیه 715 ه ق) و پسر او و دیگر - نقیه که اشعار دورهء پیری شاعر را دربردارد و قسمتی از آن در مدح علاءالدین محمدشاه ( 694 725 ه - امراء است 5 - نهایه الکمال که محتوی آخرین اشعار شاعر است که قصائدی در مدح سلطان غیاث الدین تغلق ( 720 ق) و قصایدی در مرثیهء سلطان قطب الدین مبارکشاه (متوفی در 720 ه ق) دارد می توان گفت قصائد این شاعر از غزلیاتش متین تر است و در این موضوع چنانکه گفته شد پیروی از سعدی کرده است گاهی بعضی قصاید را با تغزل دلنشین آغاز می کند نظیر این ابیات: صبا را گاه آن آمد که راه بوستان گیرد زمین را سبز در دیبا و گل در پرنیان گیرد جهد از چشمه موج آب و لرزان در زمین افتد زند بر لاله باد تند و آتش در زبان گیرد زبان از گفتن آتش نسوزد لیکن از سوسن حدیث لاله گوید ترسم آتش در جهان گیرد تماشا کن که چون بگرفت لاله کوه را دامن کسی کو تیغ بی موجب کشد خونش چنان گیرد ز یاد غنچه مرغان را نوا بسته شود تا گل بسازد پردهء نوروز و بلبل خود همان گیرد امیرخسرو چون خاقانی قصائد دور و دراز دارد و یکی از آنها را در دلم طفل است و پیر » : ساخته که چنین آغاز می کند « دل من پیر تعلیم است و من طفل زبان دانش » : استقبال قصیدهء خاقانی با مطلع در طی این قصیده معانی مربوط بتقوی و اخلاق آمده و اشارات عرفانی هم شده و از جمله این بیت دیده « عشق استاد زبان دانش میشود مشو بینا بچشم سر که نارد دید خود را هم بدل بین تا ببینی هر چه خواهی ماه تابانش غزلهای امیرخسرو از حد غزل معمول نگذشته و موضوع آن بیشتر مضامین عاشقانه است و سخن از آرزوی دیدار و هجران یار و امثال آن است امیرخسرو به حکیم نظامی اعتقاد خاصی داشت و بتقلید او خسمه ای ساخت که اقسام آن بر وجه ذیل است: 1 - مطلع الانوار در مقابل مخزن الاسرار که بیشتر اشعار دینی و اخلاقی دارد و در 697 ختام یافته و به نام علاءالدین محمدشاه اتحاف شده 2 - شیرین و خسرو مقابل خسرو و شیرین نظامی که در همان سال فوق سروده شد و در خاتمهء این منظومه بندی خطاب به پسرش مسعود گفته این مثنوی نیز بنام علاءالدین محمدشاه است 3 - مجنون و لیلی مقابل لیلی و مجنون نظامی که نیز در سال مذکور فوق بنام همان حکمران برشتهء نظم درآورده از اقسام مؤثر این منظومه ابیاتی است که شاعر بیاد مرگ مادر و برادر خود سروده و مطلع آن این است: امسال دو نور ز اخترم رفت هم مادر و هم برادرم رفت 4 - آئینهء سکندری مقابل اسکندرنامهء نظامی که در 699 ه ق بنظم کشیده و باز بنام علاءالدین است 5 - هشت بهشت در حکایت بهرام است و مقابل هفت پیکر نظامی است و در 701 ه ق سروده و در خاتمهء این مثنوی شاعر گفته که تمام خمسه در ظرف سه سال سروده شده و قاضی شهاب الدین از فضلای آن سامان تمام آن را مطالعه و مفتاح » و « نه سپهر » و « قران السعدین » تصحیح کرده است علاوه بر آنچه مذکور افتاد امیرخسرو تصانیف و منظومه های دیگر مانند دارد که در اوصاف سلاطین هند است و گذشته از مزیت ادبی ارزش تاریخی نیز دارد از تألیفات منثور او خزائن الفتوح « الفتوح است در تاریخ امیرخسرو در هزل و مطایبه و قصیدهء شکوائی نیز دستی داشته است امیرخسرو نه تنها در قصه گویی به حکایات گذشته پرداخته بلکه از قصه های معاصر نیز بنظم آورده است چنانکه منظومه خضرخان و دولرانی را بطرز قصه مؤثری در سرگذشت خضرخان پسر علاءالدین محمد که معاصر و ممدوح شاعر بوده ساخته است او در موسیقی نیز استاد بود و در پاسخ این شاعر در فن انشاء نیز دست داشته و کتابی « پاسخش گفتم که من در هر دو معنی کاملم » : پرسش راجع بشعر و موسیقی گفته بنام رسائل الاعجاز در این باب دارد باری امیرخسرو از بزرگترین شاعران پارسی گوی ایرانی و هند است و در عذوبت کلام دستی کامل داشته است ولی با این همه او در عذوبت الفاظ و رقت معانی بپای نظامی گنجوی نمیرسد مرگ امیرخسرو بسال 705 ه ق (292 - در دهلی اتفاق افتاد (از تاریخ ادبیات برون ج 3 و تاریخ ادبیات شفق صص 289.