خشت

«لغت نامه دهخدا»

[خِ] (اِ) آجر خام و ناپخته( 1) (از برهان قاطع) (از ناظم الاطباء) پاره ای گل که آن را در قالبی ریزند و چون شکل قالب بخود گرفت قالب را از آن خارج کنند و سپس آن پاره گل، شکل قالب گرفته، را در آفتاب گذارند تا خشک شود و بعد آن را در نیز « خشت خام » « خشت » ساختمانها بکار برند می گویند خشت بهتر از آجر عایق گرما و صدا است این پاره گل را گاه به جای می گویند و چون خشت خام را بپزند آجر میشود لَبِن : مغ از نشاط سبدچین که مست خواهد شد کند برابر چرخشت خشت بالینا عمار مروزی نه پادیر باید ترا نه ستون نه دیوار خشت و نه آهن درارودکی نه سیم است با من نه زر و گهر نه خشت و نه آب و نه دیوار گرفردوسی اگر تخت یابی و گر تاج و گنج وگر چند پوشیده باشی برنج سرانجام جای تو خاکست و خشت جز از تخم نیکی نبایدت کشتفردوسی بنالید و گفت اسب را زین کنید از این پس مرا خشت بالین کنیدفردوسی خشتی که ز دیواری بردند به بیدادی شاخی که ز گلزاری بردند به غداری منوچهری صدش داد از آن همچو آتش برنگ که هر خشت ده من بر آمد بسنگ اسدی (گرشاسب نامه) هر آن خشت کز کالبد شد بدر بر ان کالبد بازناید دگر اسدی (گرشاسب نامه) هر آن خشتی که بر سقف سرائیست بدان کان از سر کشور خدائیست ناصرخسرو بل خشت زرین زان بنان شد در خوی خجلت نهان چون خشت گل در آبدان از دست بنا ریخته خاقانی خشت گل زیر سر و پی سپر آئید بمرگ گر بخشت و بسپر میر کیائید همهخاقانی دو خشتی برآورده قصری عظیم یکی خشت از زر یکی خشت سیمنظامی چو شه شد در آن قصر زرینه خشت گمان برد کامد بقصر بهشتنظامی ز بس خشت آهن که شد برهلاک لحد بسته بر کشتگان خشت خاکنظامی از زر و سیم راحتی برسان خویشتن هم تمتعی برگیر وانگه آن خانه کز تو خواهد ماند خشتی از سیم و خشتی از زر گیر سعدی (کلیات چ مصفا ص 72 ) هر آن پاره خشتی که بر منظریست سر کیقبادی و اسکندریستحافظ چون خشت به آسیا بری خاک آری (از تاریخ گیلان مرعشی) خشت اول چون نهد معمار کج تا ثریا می رود دیوار کج - امثال: خشت اول چون کج گذاشته شد دیوار کج در می آید : چون گذارد خشت اول بر زمین معمار کج گر رساند برفلک باشد همان دیوار کج صائب این مثل باشد که تا گردون رود دیوار کج خشت اول را اگر اول نهد معمار کج کار دل است کار خشت و گل نیست این مثل در جایی می زنند که آدمی را بدون دلیل از چیزی خوش آید و به آن عشق ورزد یک خشت بگذار درش؛ کنایه از تمام کردن است می گویند تمام کن و یک خشت بگذار بر در آن - خشت بالین بودن؛ کنایه از مردن است : اگر چرخ گردان کشد زین تو سرانجام خشتست بالین تو فردوسی - خشت بر آب زدن؛ کار بیهوده کردن - خشت بر دریا زدن؛ کنایه از کار عبث کردن است خشت بر دریا زدن بی حاصل استسعدی - خشت بر زبر آب زدن؛ خشت برآب زدن، کار بیهوده کردن : در عشق تو مر دل رقم صبر کشیدن چون خشت زدن بر زبر آب روان است ابن یمین - خشت پخته؛ آجر - خشت خام؛ خشتی که در کوره نپزند یعنی آجر نشده است : هر چه در آینه جوان بیند پیر در خشت خام آن بیند(سندبادنامه) - خشت، خشت خام بر آب افکندن؛ کنایه از ضایع کردن امری و چیزی است : چو کردار با ناسپاسان کنی همی خشت خام اندر آب افکنیفردوسی بدانست بهرام کان بود زشت باب اندر افکنده شد خشک خشت فردوسی - خشت زدن؛ خشت درست کردن پارهء گل را در قالب خشت قرار دادن و سپس قالب را بیرون آوردن و پارهء گل را در مقابل آفتاب قرار دادن( 2 ||) - دروغ گفتن لاف زدن (یادداشت بخط مؤلف) - خشت زر؛ خشتی که از طلاست کنایه از آفتاب است : دیوار مشرق را نگر خشت زر آمد قرص خور چون دست تست آن خشت زر زر بی تقاضا ریخته خاقانی - خشت زرین؛ خشتی که از طلاست کنایه از خورشید است : نقب در دیوار مشرق برد صبح خشت زرین زان میان آمد برونخاقانی - خشت مالیدن؛ خشت زدن خشت درست کردن - خشت مالی کردن؛ خشت زدن خشت درست کردن || آجر پخته، آجر (از برهان قاطع) (از ناظم الاطباء) بعضی از شواهدی که برای خشت یعنی خشت خام آمد برای خشت به معنی آجر نیز قابل انطباق است || هر چیز چهارگوشهء کلان ستبر (از ناظم الاطباء ||) نوعی از سلاح جنگ باشد و آن نیزهء کوچکی است که در میان آن حلقه ای از ریسمان یا ابریشم بافته بسته باشند انگشت سبابه را در آن حلقه کرده به جانب خصم اندازند( 3) (از برهان قاطع) (از ناظم الاطباء) (از انجمن آرای ناصری) (غیاث اللغات) : خورشید تیغ تیز ترا آب می دهد مریخ نوک خشت تو برسان زند همی دقیقی به پیش سپاه اندر آمد بجنگ یکی خشت رخشان گرفته بچنگفردوسی ز گردون بسی سنگ بارید و خشت پراگنده شد لشکر ایران بدشتفردوسی همی تاخت بهرام خشتی بدست چنان چون بود مردم نیم مستفردوسی درخشیدن تیغ و ژوبین و خشت تو گفتی بزر اندر آهن سرشت( 4)فردوسی سیه کرده عفریت بر زهره گردون از انجم کشیده بر او خشت و خنجر ناصرخسرو از تیر تو دربارهء هر حصنی راهیست وز خشت تو اندر بر هر کوهی غاریست فرخی (دیوان چ دبیرساقی ص 22 ) چو کوه آهن و کوه سیه گرفته پناه وزین دو کوه قوی چون ستاره خشت روان( 5) فرخی خشت او از کوه برگیرد همی تیغ بلند ناوک او کنگره برباید از برج حصارفرخی تیغ او را با قضا و تیر او را با قدر دست او را با سپهر و خشت او را با شهاب فرخی وقت سحرگه کلنگ تعبیه ای ساخته ست از لب دریای هند تا خزران تاخته ست میغ سیه از قفاش تیغ برون آخته ست طفل فروکوفته ست خشت بینداخته ست منوچهری این روز چنان افتاد که خشت بینداخت و شیر خویشتن را دزدید (تاریخ بیهقی) عادت چنان داشت که چون شیر پیش آمدی خشتی کوتاه دستهء قوی بدست گرفتی و نیزه ای سطبر کوتاه (تاریخ بیهقی ص 150 ) امیر خشتی بینداخت و بر سینهء شیر زد چنانکه جراحتی قوی کرد (تاریخ بیهقی) ز بس هند و انبوه چون خیل زاغ ز بس خشت و خنجر چو رخشان چراغ اسدی (گرشاسب نامه) دگر باره هر دو سپه ساخته کشیده صف و تیغ و خشت آخته اسدی (گرشاسب نامه) فکندند از او چند هر گرد گیر وزان خار او خشت کردند و قیر( 6)اسدی ز پشت پیل تو بر مغز شیر باری خشت که پیل شیرشکاری و شیر پیل سوار مسعودسعد سلمان (دیوان چ رشید یاسمی ص 165 ) دیگر عُمر است آنکه زد خشت و افراشت بناء استوارتمسعودسعد بیحد ز خشت و بیلک تو شیر و ببر و گرگ بیجان شدند و باز دمادم دگر شود مسعودسعد یکی خشت پولاد الماس رنگ برآورد و زد بر دلاور نهنگنظامی سنان سرخشت خفتان شکاف برون رفت از فلکه پشت و نافنظامی او را بشمشیر و خشت و زوبین پاره پاره کردند (تاریخ طبرستان ابن اسفندیار) نزد تارک جنگجویی بخشت که خود و سرش را نه درهم سرشت سعدی (بوستان) نه در خشت و کوپال و گرز گران که آن شیوه ختمست بر دیگران سعدی (بوستان) - خشت از جای رفتن؛ تیر از کمان دررفتن، کنایه از به وقوع پیوستن است : امیر بدگمان گشت و دراندیشید و دانست که خشت از جای خود برفت (تاریخ بیهقی ||) نام یک قسم حربه ای در جنگ( 7) (از ناظم الاطباء ||) گرز چهار پهلو (از ناظم الاطباء) (از انجمن آرای ( ناصری) (از آنندراج ||) بیلچه (از ناظم الاطباء ||) نام نسک دوازدهم است از جمله بیست و یک نسک کتاب زند و پازند( 8 یعنی یک قسم از جمله بیست و یک قسم، چه نسک بمعنی قسم باشد (از برهان) (از ناظم الاطباء) (از انجمن آرای ناصری) (از آنندراج ||) روز 29 بهمن و چهارم از پنجهء دزدیده (یادداشت بخط مؤلف ||) من (یادداشت بخط مؤلف) - بید خشت؛ نام گیاهی است دارویی - شیر خشت؛ نام گیاهی است دارویی || نوعی از حلوا هم هست که در مشکها و جاها ریزند تا یک پارچه و قرص شود (|| اِ صوت) خش خش (از برهان قاطع) (از انجمن آرای ناصری) (از آنندراج) : خشت خشت موش در گوشش سانسکریت ،ishtya اوستا ،xisht رسید خفت مردی شهوتش کلی رمیدمولوی ( 1) - در حاشیه برهان قاطع آمده است: پهلوی با مصادر « خشت » 2) - صاحب آنندراج می گوید کلمهء ) « هوبشمان 488 »xashta افغانی ،« 2 ص 67 و 87 : اسفا 1 » ،ishtaka می آید و شواهد زیر را آورده است : بس ز قید قالب تن کار بر « خوردن » و « انداختن » ،« شکستن » ،« برگرفتن » ،« برداشتن » ،« کندن » من گشته تنگ بعد مردن خشت نتوان ساختن از خاک من مخلص کاشانی کار من خوردن خشت است بسر دانستم تا به آن سنگدل افتاد سر و کار مرا مخلص کاشانی پی فرش درت گردون ز آب و خاک مشتاقان چو ریزد خشت از شادی تهی سازند قالبها آصفی گرفت از سرخم خشت پیر باده فروش چراغ عیش فرود آمد از ته سرپوش صائب نفس هر دم ز قصر عمر خشتی می کند بیدل پی تعمیر این ویرانه معمار این چنین باید بیدل کسی که طینتش از کاهلی مخمر شد چو خشت تا نزنندش به کار ننشیند پهلوی ،tarshti پارسی باستان نیز ،arshti نیزه) قس: اوستا )rshti تأثیر ( 3) - در حاشیهء برهان قاطع آمده: هندی باستانی 4) - مرحوم دهخدا از روی این بیت تشخیص داده اند که خشت از آهن بوده ) « 2 ص 67 : اسفا 1 »ashteay ارمنی ،arsht « او » است ( 5) - مرحوم دهخدا از این بیت نتیجه گرفته اند که خشت سلاح افکندنی بوده است ( 6) - در این بیت مرجع ضمیر را از تیغ خارپشت نیز می ساختند ( 7) - این معنی بسیار « خشت » خارپشت است و با استفاده از این بیت مرحوم دهخدا می گویند مبهم است شاید مقصود از این حربه همان نیزه ای باشد که در قبل گذشت ( 8) - در حاشیهء برهان قاطع آمده است: نام نسک نام یشت (rashnu) « رشن » مزدیسنا برابر ص 125 ) و شاید خشت مصحف » است Citradad یا Citradat دوازدهم چیترءدات دوازدهم از بیست و یک یشت باشد رک: یشت 1 ص 16.
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر