«لغت نامه دهخدا»
[اِ یَ] (اِخ) سویلا(1). سویل (2). شهری بزرگ در اسپانیا. یاقوت گوید امروز در اندلس بزرگتر از آن شهری نیست و حِمْص نیز نامیده میشود و پایتخت حکومت اندلس آنجاست و بنی عباد آنجا مقر داشتند و بعلت اقامت ایشان در شهر مذکور، قرطبه خراب شد و عمل آن متصل بعمل لبله است که در مغرب قرطبه بود و بین آن دو، سی فرسنگ راه است... اشبیلیه نزدیک دریاست و جبل اشرف بر آن مشرف است، و آن کوهی است پر از درختان زیتون و میوه های دیگر و آنچه این شهر را بر دیگر نواحی اندلس امتیاز داده زراعت پنبه است و آنرا از آنجا به جمیع بلاد اندلس و مغرب حمل کنند، و وی در ساحل نهری عظیم است که در بزرگی همسان دجله و نیل است و کشتیهای سنگین در آن حرکت کنند و آنرا وادی الکبیر نامند، و در کورهء آن شهرها و اقلیم هائی است که در جای خود ذکر خواهد شد و گروه بسیار از اهل علم بدان نسبت دارند، از آن جمله عبدالله بن عمر بن الخطاب الاشبیلی و او قاضی آن شهر بود و در 276 ه . ق. درگذشت. (معجم البلدان). نام باستانی این شهر ایسپالیس(3) بوده و عرب نیز همین کلمه را محرف یعنی معرب ساخته است. بگفتهء جغرافیون عرب این شهر در عهد حکومت اسلامی بسیار معمور و آباد بوده. خود اشبیلیه و ملحقات آن با ابنیهء معظم و محتشم و بدایع صنعت معماری و نقاشی مزین و با نقش و نگار آراسته بود. جبال و جلگه های اطراف با درختان زیتون و انجیر و انواع و اقسام اشجار مستور بود و مقدار کلی پنبه در این محل بعمل می آمده. گویند در زمان حکومت اسلامی این شهر بیش از 400000 تن سکنه داشته. در سال 93 ه . ق. موسی بن نصیر این بلد را فتح کرده و در دورهء سیادت امویان اول شهر اندلس قرطبه و دوم شهر همین بلد بود. در سال 424 ه . ق. در اثر انقراض دولت اموی، ابن عباد قاضی این شهر استقلال آنرا اعلان کرد و در نتیجه دولتی موسوم به بنی عباد متشکل گردید و همین بلد را پایتخت قرار داد. (قاموس الاعلام ترکی). شهرکی است [ از اندلس ] بر کرانهء دریای اقیانوس مغربی نهاده، جایی کم نعمت و کم مردم. (حدود العالم). امروز این شهر، که در کنار وادی الکبیر واقع است، کرسی ایالت و دارای 225000 تن سکنه است. محصولات آن شراب و مصنوعات آن انواع روغن، ظروف سفالین و منسوجات است. ابنیهء زیبا و موزه ای نیکو دارد. رجوع به دمشقی و نزهه القلوب مقالهء 3 ص 236 و 265 و لغات تاریخیه و جغرافیهء ترکی ج 1 ص 180 و ضمیمهء معجم البلدان ص 280 و فهرست حلل السندسیه ج 1 و 2 شود. (1) - Sevilla. (2) - Seville. Xevilla. (3) - Hispalis.