«لغت نامه دهخدا»
[اَ بَ زُ دَ] (اِخ) از شهرهای مهم روم (روم شرقی) بر کنار دریای قسطنطنیهء شرقی معروف به دریای بنطس(2)است. و کوه قیق به این شهر منتهی میشود و آنگاه دریا آن را قطع میکند. این شهر مشرف بر دریاست و آب دریا چنان سرتاسر گرداگرد آن را فراگرفته که گویی خندقی در گرد شهر کنده اند. و آن را پلی است که هرگاه دشمنی قصد شهر کند آن را قطع میکنند. شهر مزبور دارای روستاهای پهناور است. و در مقابل آن شهر کراسنده بر ساحل غربی این دریاست و بیشتر مردم آن راهبانند. اطرابزنده از اعمال قسطنطنیه است و سراسر ولایت آن کوههای سخت است. (از معجم البلدان). رجوع به حلل السندسیه ص 47 و مراصد و طرابزون و طرابوزان و طرابزنده و طربزون در همین لغت نامه و قاموس الاعلام شود. (1) - این کلمه در نخبه الدهر دمشقی بصورت اطرابزون و در فهرست آن بصورت تربیزند (Trebizonde)آمده است. (2) - بنطس که محرف آن در برخی از متون جغرافیای قدیم بصورت نیطش (Nitoch)هم آمده است در اصل بنطش (Bontoch)یا (Pontus) بوده است. ابوریحان این کلمه را «بنطس» و دمشقی در نخبه الدهر «نیطس» و ابن خلدون در مقدمه (ج1 ص 85 ترجمهء فارسی) نیطش آورده اند و این همان دریای سیاه یا اسود یا طرابزنده است. رجوع به ترجمهء مقدمهء ابن خلدون بقلم پروین گنابادی ج 1 ص 85 و فهرست اماکن آن شود.