اناهیتا

«لغت نامه دهخدا»

[اَ] (ص) در اوستا، اناهیتا یا اناهیته(1) مرکب از جزء «اَ»، ادات نفی + آهیته(2) یعنی چرکین و پلید و ناپاک(3)، «اَ» نفی بنا بقاعدهء دستور زبان اوستایی، چون بکلمهء آهیته پیوسته مابین آنها نون وقایه فاصله شده است مانند انیران (= ان ایران = غیرایرانی، بیگانه)، بنابراین اناهیته یعنی پاک و بی آلایش، در اوستا این صفت بارها در مورد فرشتگان و اشیاء استعمال شده، غالباً مهر و تشتر (تیر) و هوم و برسم و آب زور و فروغ و غیره بصفت اناهیته یعنی پاکی و بی آلایشی متصف شده اند(4). در پارسی باستان نیز همین کلمه چهار جا به معنی فرشته بما رسیده. (از مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی ص329). || (اِخ)(5) مخفف اناهیتا، ناهید است. بعدها اناهید و ناهید را بستارهء زهره یعنی ستارهء زیبایی که رومیان عنوان الههء وجاهت بدان داده اند اطلاق کرده اند. (از یشتها ج 1 ص 158 ببعد). و رجوع به زهره شود. || (اِخ) ایزدی که بالاخص بدین نام موسوم است ایزد آب است که بنام اردوی سوره اناهیته خوانده شده. فرشتهء نگهبان آب. در آیین زردشتی نگهبانی عنصر آب با فرشتهء اناهیتا (ناهید) است، این فرشته در نزد ایرانیان قدیم دارای مقام بلند و ارجمندی است. برخی از خاورشناسان نوشته اند که ممکن است ناهید ایرانیان از اثر نفوذ الههء سومر موسوم به ایشتار که بعدها در بابل و آشور هم پرستیده می شد بوجود آمده باشد، ایشتار که مادر و مولد نوع بشر تصور می شد در برخی از خصایص شباهتی با ناهید دارد و ممکن است بعدها در بیرون از حدود ایران بعضی از خصایص و رسومات دینی این الهه را ضمیمهء پرستش ناهید ایرانی کرده باشند. اردشیر دوم هخامنشی ستایش ناهید را در نقاط مختلف ایران و در ممالکی که در تحت تصرف شاهنشاهان هخامنشی بود منتشر ساخت و مجسمهء او را در معابد برپا نمود، آثار خطوط میخی که از اردشیر دوم باقی مانده است دلیل است که در عهد این پادشاه ستایش ناهید و مهر در ایران بالا گرفته است.
- آتشکده های اناهیتا (ناهید)؛ در ایران قدیم معابد بزرگی بنام اناهیتا وجود داشته است. معبد ناهید در همدان بخصوص مجلل و در همه جا معروف بوده است. بیشتر پوشاکهای فلزی این معبد در وقت فتح اسکندر بتاراج رفت، از این تاریخ ببعد اشیاء قیمتی معبد در معرض دستبرد سلوکیدها بود تا آنکه مابقی آلات طلا و نقرهء آنرا آنتیوخس بزرگ که مقتدرترین سلاطین سلوکید بود (223 - 186 ق. م.) در عهد اردوان اول غارت کرد. برخی از دانشمندان گمان کرده اند که قدمت معبد اناهیتای همدان تا عهد دومین پادشاه ماد هووخشترا یا جانشین وی استیاج میرسد. دیگر از معابد معروف اناهیتا معبد کنگاور و معبد شوش بوده است. (از یشتها ج 1 ص158 ببعد). و رجوع به همین کتاب و ایران باستان پیرنیا ج 2 ص 993 و 1098 و 1153 و 1520 و 1611 و 1613 و ج 3 ص 2081 و 2209 و 2703 و 2719 و مادهء ناهید در همین لغت نامه شود.
(1) - Anahita.
(2) - ahita. (3) - همین جزء دوم یعنی آهیته در پهلوی آهک و در فارسی آهو شده به معنی عیب و نقص. (از مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی ص329).
(4) - هرمزدیشت بند 21، تشتریشت بند 2، مهریشت بند 88 .
(5) - Venus.