تر

«لغت نامه دهخدا»

[تَ] (ص) نقیض خشک باشد. (برهان). آب رسیده. (فرهنگ رشیدی). ضد خشک. (انجمن آرا). آبدار. (آنندراج). چیزی که دارای بلّت باشد. مقابل خشک. نمدار و مرطوب. (ناظم الاطباء). محمد معین در حاشیهء برهان آرد: گورانی تر(1)، خیس. فریزندی و نطنزی و یرنی، تر(2). سمنانی و سنگسری و لاسگردی و شهمیرزادی و سرخه ای، تر. دزفولی تر، خیس، مرطوب :
گذاره شد از خسروی جوشنش
بخون تر شد آن شهریاری تنش.دقیقی.
ترّ است زمین ز دیدگان من
چون پی بنهم همی فرولغزم.آغاجی.
چنان تنگ شد روزگار نبرد
گل تر بخوردن گرفت اسب و مرد.فردوسی.
ز بویش جهانی پر از مشک شد
دو دیده مرا ترّ و لب خشک شد.فردوسی.
تا نکردی خاک را با آب تر
چون نهی فلغند بر دیوار بر؟طیان.
گهی ز نوک قلم گنج کن ز خواسته پر
گهی به تیغ زمین کن ز خون دشمن تر.
فرخی.
دریاب که تر میکند از خون جگر
هجران تو از هر مژه دستارچه ای.
ابراهیم بن حسین نسفی.
مرد چون پیر شد جبان گردد
تیر چون تر شود کمان گردد.سنائی.
دود تیره ز چوب تر باشد.سنائی.
خط دبیر تر بود خاک کنند بر سرش
خصم تو شد چو آب تر خاک بسر بر آن تری.
خاقانی.
هر کس را جام درخورش ده
از سوخته فرق کن تران را.خاقانی.
از طمطراق این کرهء تر مترس از آنک
باد است کو دهل زن خیل سحاب شد.
خاقانی.
گبر زشت و از گدایان زشت تر
روز سرد و برف و آنگه جامه تر.مولوی.
هرکه بگوش قبول دفتر سعدی شنید
دفتر وعظش همه همچو دفِ تر شود.
سعدی.
- چشم تر؛ چشم گریان :
از درون سوزناک و چشم تر
نیمه ای در آتشم نیمی در آب.سعدی.
- ناخن تر نشدن؛ مجازاً در بیت ذیل، چیزی نکاستن. بحساب نیاوردن و ارزش بمال بخشیده ننهادن :
ببخشد دست او صد بحر گوهر
که در بخشش نگردد ناخنش تر.نظامی.
|| بسیار مرطوب. آغشته (بخون و آب) :
ز خون دلیران شده خاک تر
بسی کشته افکنده بی پا و سر.
فردوسی.
|| (اصطلاح پزشکی قدیم) ضد خشک، و آن بر دو قسم است: تر بالقوه و تر بالفعل. تر بالقوه آنست که هرگاه از حرارت غریزی منفعل شود تری را در بدن بوجود آرد که نبوده است، و تر بالفعل آنست که تری آن بلمس دریافته شود :
در ایشان گرم و خشک و سرد و تر هست
چنان چون سردترّ و خشک تر هست.
ناصرخسرو.
ترمزاجی مگرد در سقلاب
خشک مغزی مپوی در تاتار.سنائی.
|| کنایه از بحر، مقابل بَرّ. دریاها :
ز بازارگانان که بر ترّ و خشک
درم دارد و درّ و خوشاب و مشک.
فردوسی.
کسی کو بَرَد بر تر و خشک رنج
ز ماهی درم خواهد از گاو گنج.نظامی.
|| تازه و آبدار. (غیاث اللغات) (آنندراج).(3) هر چیز تازه و آبدار و تازه و سبز و نرم و هر چیز که پلاسیده و پژمرده نشده باشد، مانند گیاه تر و میوهء تر و جز آن. (از ناظم الاطباء). تازه و نورس. که تازه از درخت چیده باشند و هنوز خشک نشده باشد. شاداب و پرطراوت :
بادام ترّ و سیکی و بهمان و باستار
ای خواجه این همه که تو بر میدهی شمار(4).
رودکی.
و اندر وی خرمای تر باشد سخت نیکو. (حدودالعالم).
خواهی تا توبه کرده رطل بگیرد
زخمهء غوش ترا به فندق تر گیر.عماره.
سرو را سبز قبایی بمیان دربندند
بر سر نرگس تر، سازند از زرّ کلاه.
منوچهری.
نرگس همی در باغ در، چون صورتی در سیم و زر
وآن شاخهای مورْد تر، چون گیسوی پرغالیه.
منوچهری.
بر برگ سپید یاسمین تر
برریخت قرابهء می حمری.منوچهری.
نرم و تر گردد و خوشخوار و گوارنده
خار بیطعم چو در کام حمار آید.
ناصرخسرو.
یا گشنیز تر اندر هاون بمالند تا چون مرهم شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و هر بامدادی سی درمسنگ آب کدوی تر. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
گلبن مهر تو در باغ دل است
آب از آن گلبن تر بازمگیر.خاقانی.
گر بهاران شکوفه میوه کند
من شکوفه کنم ز میوهء تر.خاقانی.
باد مشک آلود گویی سیب تر بر آتش است
کاندرو قدری گلاب اصفهان افشانده اند.
خاقانی.
اگرچه طبع جوید میوهء تر
اگرچه میل دارد دل بشکّر.نظامی.
بسا گل را که نغز و تر گرفتند
بیفکندند چون بو برگرفتند.نظامی.
در آن گلشن چو سرو آزاد میباش
چو شاخ میوهء تر شاد میباش.نظامی.
عاشقی زین هر دو حالت برتر است
بی بهار و بی خزان سبز و تر است.مولوی.
هر دم از شاخ زبانم میوهء تر می رسد
بوستانها رسته زآن تخمم که در دل کاشتی.
سعدی.
ورقی کز آن سعدی سخنی بدو نویسی
ورق درخت طوبی است چگونه تر نباشد؟
سعدی.
چوب تر را چنانکه خواهی پیچ
نشود خشک جز به آتش راست.سعدی.
کسی کز حلاوت ندارد خبر
هلیله نهد نام خرمای تر.امیرخسرو.
- تر دادن بر ستور؛ علف تازه بجای کاه به ستور دادن.
|| آبدار :
کبابی تر بخوردی اول روز
بر او سوده یکی درّ شب افروزنظامی.
کباب تر به اخگر آنچنان هرگز نمی چسبد
که می چسبد ز خون گرمی بدلها لعل خونخوارت.
صائب (از آنندراج).
|| صاف و پاکیزه. (غیاث اللغات). تازه و لطیف و خرم و ناب و بی غش و دلپسند، از هر جنسی :
فراوان ببار اندرون سیم و زر
چه از مشک و از عنبر و عود تر.فردوسی.
از بوی بدیع و از نسیم خوش
چون نافهء مشک و عنبر ترّی.منوچهری.
رخ او هست همچو آتش خشک
لب او هست همچو شکّر تر.
امیرمعزی (از آنندراج).
جگرم خشک شد از بس سخن تر زادن
سخن تر چه کنم زرّ ترم بایستی.خاقانی.
طبق های کافور با بوی مشک
ز کافور تر بیشتر عود خشک.
نظامی (از آنندراج).
گرفته در حریرش دایه چون مشک
چو مروارید تر در پنبهء خشک.نظامی.
باغ دل را سبز و ترّ و تازه بین
پر ز غنچهء ورد و سرو و یاسمین.مولوی.
چشم او را سرمهء ناز آهوی مشکین کند
ابروَش را وسمهء تر مصرع رنگین کند.
ملامفید بلخی (از آنندراج).
|| جوان. نوجوان. تازه جوان. محمد معین در حاشیهء برهان آرد: اوستایی تورونه(5)، جوان. هندی باستان تارونه(6)، جوان. یونانی ترن(7)، استی تارین(8)، پسربچه. فارسی تر و تازه. پهلوی ترّ(9). از همین ریشه است، ترانهء فارسی (جوان خوش روی و دوبیتی و سرود) و تولهء فارسی (بچه سگ) و توره (شغال). (حاشیهء برهان) :
دست و کفّ پای ترّان پرکلخج
ریش پیران زرد از بس دود نخج.طیان.
حاسدم گوید که ما پیریم و تو برنای تر
نیست با پیران بدانش مردم برنا قرین.
منوچهری.
پادشاه تازه و ترّ و جوان
همچو شاخ ارغوان بدرود باد.خاقانی.
عدلش بدل کینه ور گرگ ستمگر
در پرورش برهء تر، مهر شبان داد.ابن یمین.
|| در فن بلاغت، شعر سلیس را گویند که در وی تعقید نباشد، و مقابل اوست خشک که منافی فصاحت و سلاست بود... (کشاف اصطلاحات الفنون). فصیح. شیوا. نغز. لطیف. دلچسب و تازه و آبدار :
اگر نیامد تر شعر من رواست از آنک
نماند آب سخن را چو رانی از پی نان.
سنایی.
... شعر خوش گفتی و چنگ تر زدی. (چهارمقاله).
فرخی را شعری دید تر و عذب. (چهارمقاله).
جگرم خشک شد از بس سخن تر زادن
سخن تر چکنم زرّ ترم بایستی.خاقانی.
ای عندلیب جانها طاوس بسته زیور
بگشای غنچهء لب بسرای غنهء تر.خاقانی.
شعر تر خاقانی چون در لبت آویزد
گویی که همی آتش با آب درآمیزی.
خاقانی.
چون رسول روم این الفاظ تر
در سماع آورد شد مشتاقتر.مولوی.
از هوای سر زلف تو درآویخته بود
از سر شاخ زبان برگ سخنهای ترم.سعدی.
گیرم که حال غرقه ندانند دوستان
آخر درین سفینه نبینند تر سخن.سعدی.
سخن این است گو بگوی جواب
هرکه را اندرین سخن نظر است
کج نشین راست گو بده انصاف
با جزالت نگر چگونه تر است.ابن یمین.
کی شعر تر انگیزد خاطر که حزین باشد
یک نکته از این دفتر گفتیم و همین باشد.
حافظ (از آنندراج).
|| خوش و دلنشین و شیرین :
چو بر چرم آهو براندود مشک
نوایی تر انگیخت از رود خشک.نظامی.
به بربط چون سر زخمه درآورد
ز رود خشک بانگ تر درآورد.نظامی.
|| لطیف. سلیم :
ز طبع تر گشاده چشمهء نوش
بزهد خشک بسته بار بر دوش.نظامی.
|| خشمگین. ناراضی :
هست بابات اسپ و ماما خر
تو مشو تر چو خوانمت استر.سنائی.
به ره چو پیش تو بازآیم و سلام کنم
به خشک پاسخ گویی علیک و تر گردی.(10)خاقانی
|| کنایه از شخصی است که به اندک چیزی از جا درآید. (برهان). کنایه از اشخاص سبکسار که به اندک چیزی از جای درآیند. (انجمن آرا) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || شخصی که در قمار منازعت کند یا آنچه باخته باشد پس گیرد. (برهان). شخصی که در قمار منازعت کند تا آنچه باخته باشد بازگیرد. (آنندراج). کسی که در قمار منازعت کند و یا کسی که باختهء خود را پس گیرد. (ناظم الاطباء). || کنایه از مردم ملوث و مردار و فاسق هم هست. (برهان). مردم ملوث و ناپاک و بی شرم و مردم فاسق. (ناظم الاطباء) :
یاقوتی جولاهه بمرد و دو پسر ماند
یک تا بچه غر ماند و دگر تا بچه تر ماند.
سوزنی.
در عشق تو تر نیامدن شرط است
کآیینه سیه شود چو تر گردد.خاقانی.
در خدمت تو تر نتوان آمدن از آنک
گردد سیاه روی چو گردد تر آینه.خاقانی.
این دو سه یاری که تو داری ترند
خشک تر از حلقهء در بر درند.نظامی.
|| بمعنی خجل و منفعل و ناخوش و بیدماغ، و این مجاز است، و با لفظ آمدن بمعنی خجالت کشیدن، چه در وقت انفعال عرق می آید و با لفظ شدن و کردن نیز مستعمل. تر آوردن متعدی آن. (آنندراج). نادم و شرمنده. (غیاث اللغات). || (اِ) بمعنی توهین و تحقیر. رجوع به ترمنشت شود. (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - tar.
(2) - tar. (3) - صاحب آنندراج، ابر تر و بوسهء تر و شعر تر و شربت تر و شکر تر و کباب تر و نغمهء تر و نالهء تر و کافور تر و وسمهء تر را شاهد این معنی آورده است. رجوع بمعانی بعدی شود.
(4) - ن ل: ای خواجه کن همین و همی بر رهی شمار.
(5) - tauruna.
(6) - taruna.
(7) - Teren.
(8) - tarin.
(9) - tarr. (10) - کذا در دیوان چ سجادی ص670، ولی در نسخهء عبدالرسولی: به تلخ پاسخ گویی علیک و برگردی.