تشتر

«لغت نامه دهخدا»

[تَ تَ] (اِخ) نام میکائیل علیه السلام. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ اوبهی). در فرهنگ اسدی بشتر آمده و غلط است و صحیح تشتر است. (یادداشت مرحوم دهخدا). در فرهنگها می نویسند نام میکائیل است... ولی در ترجمهء آن به میکائیل تسامح است و تشتر ستارهء شعری است(1) و نزد ایرانیان تشترت ایزد باران است. (یادداشت ایضاً). در پهلوی تیشتر(2)، اوستا تیشتریه(3)؛ از توصیف اوستا شکی نمی ماند که مراد از تشتریه، ستارهء شعرای یمانی است که در زبانهای اروپایی سیریوس و کانی کولا(4)گویند. «بارتولمه صص 651 - 652». فلوطرخس مورخ نویسد: [ بر طبق عقیدهء ایرانیان ] هرمزد سیریوس را نگهبان و پاسبان ستارگان قرار داد. در «تشتریشت» بند 44 آمده: «ما ستارهء تشتر درخشان و باشکوه را تعظیم می کنیم که اهورمزدا، او را سرور و نگهبان همهء ستارگان برگزیده، چنانکه زردتشت را برای مردمان. « تیشترینی(5) در اوستا نام جمعی از ستارگان است که در نزدیک تشتر هستند و او را یاری میکنند. هوگ، تشتر را با تیر (عطارد) یکی دانسته ولی معلوم نیست که تشتر و تیر هر دو دارای یک ریشهء لغوی باشند اگرچه تیشتریهء اوستایی در پارسی «تیر» گفته میشود. یشت هشتم (تشتریشت) را معمولاً «تیریشت» گویند و چهارمین ماه سال و سیزدهمین روز هر ماه که بنام فرشتهء تیشتر است، تیرماه و تیرروز گویند. شایان توجه است که در بندهش، فصل پنج آمده که سبعهء سیاره، با سبعهء ثابته در جنگ و ستیز است، «تیر (عطارد) بر ضد تشتر ...». تشتر در فرهنگها بمعنی فرشتهء باران ضبط شده و بسا او را با میکائیل تطبیق کرده اند. لابد بمناسبت آنکه تشتر فرشتهء باران و بالنتیجه ایزد ارزاق است و میکائیل هم فرشتهء روزی است. (حاشیهء برهان چ معین) :
تشتر(6) راد خوانمت پرگست
ار چو تو کی بود به گاه عطا.دقیقی.
گرچه تشتر(7) را عطا باران بود
مر ترا درّ و گهر باشد عطا.
(از فرهنگ اسدی).
و رجوع به یشتها ج 1 صص324 - 325 و مزدیسنا و تأثیر آن در ادب پارسی ص 311، 312، 313 و 329 شود.
(1) - Sirius.
(2) - tishtar.
(3) - tishtarya.
(4) - Canicula.
(5) - tishtryeni. (6) - در فرهنگ اسدی چ اقبال ص152 بشتر. و رجوع به بشتر شود.
(7) - در فرهنگ اسدی چ اقبال ص152 بشتر. و رجوع به بشتر شود.