تندر

«لغت نامه دهخدا»

[تُ دَ / دُ] (اِ) رعد بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص138) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء) (از معیار جمالی). بمعنی غرنده باشد عموماً و رعد را گویند خصوصاً. (برهان). غرنده که به تازیش رعد خوانند. (شرفنامهء منیری). بانگ رعد. (اوبهی) (غیاث اللغات). تندور. (حاشیهء لغت فرس اسدی) (معیار جمالی) (اوبهی) (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) (شرفنامهء منیری). ریشهء هندی باستان «تن(1)، تانیتی»(2)(صدا پیچیدن، صدا، صدا دادن)، تنیی تو(3)(رعد)، لاتینی تونار(4)، تونی تروس(5)، انگلیسی «ثاندر»(6)، افغانی متداول تندر(7)، افغانی محض «تنا»(8) (رعد). (حاشیهء برهان چ معین) :
به دشمن پر از خشم آواز کرد
تو گفتی مگر تندر آغاز کرد.
رودکی (از لسان العجم شعوری).
علم ابر و تندر بود کوس او
کمان آدینده شود ژاله تیر.رودکی.
هست از آهم آتش دوزخ ابیز
ناله ای از من ز تندر صد ازیز.منجیک.
ستد نیزه از دست آن نامدار
بغرید چون تندر از کوهسار.فردوسی.
کجک بر سر پیل زد شاه چین
بغرید چون تندر فرودین.فردوسی.
همی کوفت بر خاک رویینه سم
چو تندر خروشید و افشاند دم.فردوسی.
چو تندر خروشان شده هر دوان
شه جادوان رستم پهلوان.فردوسی.
نه چرخ است و اجزای او چون ستاره
نه ابر است و آوای او همچو تندر.فرخی.
خروشی برکشیدی تند تندر
که موی مردمان کردی چو سوزن.منوچهری.
بغرید چون تندر اندر بهار
به کین روی بنهاد بر هر چهار.اسدی.
بر اسبان بی زین به تیغ و کمند
خروشان چو تندر بر ابر بلند.اسدی.
چو تندر همه بیشه بانگ هژبر
شده گردشان گردگردان چو ابر.اسدی.
چه می دارد بدینگونه معلق گوی خاکی را
میان آتش و آب و هوا و تندر و نکبا؟
ناصرخسرو.
قطرهء باران از او روان شده چون تیر
غران چون مرکب از میانش تندر.
مسعودسعد.
آواز تندر آرد در گوش باد گرز
باران خون چکاند بر تن بخار تیغ.
مسعودسعد.
اطلس به رنگ آتش وَاصل عمامه از نی
ابرش چو باد نیسان تندی بسان تندر.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص190).
بحری که عید کرد بر اعدا به پشت ابر
از غرتش درخش و ز غرّشن تندرش.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص225).
مهری یکی پیر نزار آوا برآورده بزار
چون تندر اندر مرغزار جانی بهر جا ریخته.
خاقانی.
به تندی چو تندر شوند آن زمان
که تندی همانست و تندر همان.نظامی.
بیاران گفت چون تندر(9) بپوئید
مگر فرهاد را جائی بجوئید.نظامی.
گر او تندر آمد تو هستی درخش.نظامی.
بترقد همی زهرهء شاخ کوهی
بترسد ز آواز تندر شکوفه.
کمال اسماعیل (از شرفنامهء منیری).
گلوشان خوابگاه مرگ و دلْشان نائب دوزخ
دهنْشان رهگذار برق و غوْشان نائب تندر.
قاآنی.
- تندرشیهه؛ که شیههء او مانند تندر مهیب و پرصدا باشد. اسبی که مانند رعد شیهه کند :
وز آن شبدیز تندرشیههء او
زمانه پرصدا چون کوهسار است.
مسعودسعد.
رجوع به تندور شود. || بلبل را نیز گویند که عربان عندلیب خوانند. (برهان) (از شرفنامهء منیری). شارح قصاید خاقانی بمعنی بلبل نیز نوشته. (غیاث اللغات). بلبل. (ناظم الاطباء).
(1) - tan.
(2) - tanyati.
(3) - tanayitu.
(4) - Tonare.
(5) - Tonitrus.
(6) - Thunder.
(7) - tandar.
(8) - tana. (9) - به اعتبار برق که حاصل رعد است معنی سرعت هم استنباط می شود.