جاحظ

«لغت نامه دهخدا»

[حِ] (اِخ) عمروبن بحربن محبوب بن فزاره الکنانی البصری، مکنی به ابوعثمان و معروف به جاحظ. رئیس فرقهء معروف جاحظیه از فرقه های معتزله(1). وی در حدود سنهء 160 ه .ق . در بصره تولد یافت و در همانجا زندگی میکرد و درک خدمت اصمعی و ابی عبیده و ابی زید و غیر ایشان را نمود و از ایشان استفاده ها کرد و با بسیاری از نویسندگان و مترجمین فارسی و سریانی آمیزش داشت، و بیشتر عمر خود را در بصره گذراند و مانند علماء و ادباء زندگانی میکرد. او ببغداد بسیار سفر میکرد و در عهد وزارت محمد بن الزیات نزد وی رفت و بیشتر این مدت را در سرمن رأی مقیم بود. بعد از آن در بصره اقامت کرد تا در سنهء 255 ه .ق . به مرض فالج در همانجا وفات یافت.
وطواط گوید: جاحظ بدصورت و ناخوش منظر بود لیکن بسیار خوش خط بود و نیکو سخن گفتی. مسعودی در مروج الذهب آرد: در میان متقدمین و متأخرین فصیح تر از جاحظ شناخته نشده است. در معجم الادباء از ابوهفان نقل شده که گفت هرگز ندیدم و نشنیدم که کسی بیشتر از جاحظ دوستدار علوم باشد، زیرا هیچ وقت کتابی بدست وی نرسید مگر اینکه کاملاً آن را خواند تا جائی که دکانهای صحافان را اجاره میکرد و شب در آن میماند تا کتابها را مطالعه کند. ابن خلدون گفته است: در مجالس تعلیم از بزرگان شنیدیم که اصول فن ادب و ارکان آن چهار دیوان است و آنها عبارتند از: ادب الکاتب ابن قتیبه، کتاب الکامل مبرد، کتاب البیان و التبیین جاحظ و کتاب النوادر ابی علی القالی. و غیر از این چهار کتاب بقیهء کتب پیرو و فرع آنهاست. (معجم المطبوعات ستون 666). مؤلفات وی عبارتند از: 1- کتاب الاصنام که چاپ نشده است(2). 2- کتاب البخلاء که در آن گفتار و مذاکرات بخیلان و استدلالات آنان را مبنی بر پسندیده بودن بخل و امساک آورده است. و این کتاب از روی نسخهء اصلی آن که در آستانه بوده بتصدی استاد فان فلوتن در سنهء 1900 م. در لیدن چاپ شده. 3- البیان و التبیین. مؤلف در این کتاب اقسام بیان و احادیث و خطبه های بلیغ را با ذکر قسمتهای برجستهء آنها ذکر کرده و همچنین مذهب شعوبیه و طعن آنان را دربارهء خطباء و ابطال احتجاجات ایشان را در آن آورده است. جزء اول این کتاب با شرحی که حسن الفاکهانی و شیخ الزهری الغمراوی بر کلمات نامأنوس آن نوشته اند در سنهء 1311 ه .ق . در مطبعه العلمیه و جزء دوم آن در سال 1312-1313 ه .ق . و جزء سوم آن در سال 1333 ه .ق . در مطبعه الجالیه بطبع رسیده و مُحب الدین الخطیب نویسندهء روزنامهء المؤید متصدی طبع آن بوده و فهرستهائی برای آن ترتیب داده است و منتخباتی از البیان و التبیین از طرف مکتبه الرغائب در سال 1328 ه .ق . در مصر بچاپ رسیده است. 4- التاج فی اخلاق الملوک، که در دارالکتب المصریه با تصحیح و تحقیق علامه احمد زکی پاشا طبع شده است. رجوع شود به جامع التصانیف الحدیثه، جزء اول. 5- الحنین الی الاوطان که از بهترین تصنیفات اوست و در آن تمام لطیفه ها را جمع آوری کرده و آن را به وزیر محمد بن عبدالملک بن الزیات اهداء کرده است. این کتاب بتصحیح شیخ طاهر جزائری در سال 1333 ه .ق . در مطبعهء «المنار» بچاپ رسیده است. 6- کتاب الحیوان که بخرج محمد الساسی المغربی در هفت جزء بچاپ رسیده که جزء اول و دوم آن در مطبعه الحمیدیه المصریه در سال 1323 ه .ق . و جزء سوم تا هفتم آن در 1324-1325 ه .ق . در مطبعه «التقدم» چاپ شده است. 7- رسائل الجاحظ. مجموع رسائل وی میباشد که عبارتند از: 1- فی الحاسد و المحسود. 2- فی مناقب الترک و عامه جندالخلافه. 3- فی فخرالسودان علی البیضان. 4- فی التربیع و التدویر. 5- فی تفضیل النطق علی الصمت. 6- فی مدح النجار و ذم عمل السلطان. 7- فی العشق و النساء. 8- فی الوکلاء. 9- فی استنجازالوعد. 10- فی بیان مذاهب الشیعه. 11- فی طبقات المغنین. که در سال 1324 ه .ق . در مصر به هزینهء محمد الساسی بچاپ رسیده است. سه رساله از این رسائل: 1- رساله فی مناقب الترک و عامه جندالخلافه که آن را برای فتح بن خاقان نوشته است. 2- کتاب فخرالسودان علی البیضان. 3- کتاب التربیع و التدویر، بتصدی فان فلوتن در سال 1903 م. بچاپ رسیده است. 8- سلوه الحریف بمناظره الربیع و الخریف. که با کتاب «مسامره الضیف» تألیف شیخ ابی بکربن محمد عارف خوقیر بچاپ رسیده است. 9- الفصول المختاره من کتب ابی عثمان الخ. این کتاب در حاشیهء کتاب الکامل تألیف مبرّد در سال 1324 ه .ق . در مطبعه التقدم بچاپ رسیده است. 10- فضائل الاتراک، رساله ای است که در عنوان آن چنین آمده است: «این رساله را نویسندهء متفرد خبیر ابوعثمان عمروبن بحر الجاحظ در فضائل ترکان و خصوصیات آنان از شجاعت و بلندهمتی و نیک آزمونی در خدمت به اسلام برای فتح بن خاقان وزیر متوکل نوشته است». و این رساله یک بار بطور کامل در مطبعه العمومیه در سال 1898 م. بچاپ رسیده و یکبار هم ضمن رسائل جاحظ چاپ شده است. 11- المحاسن و الاضداد و العجائب و الغرائب که با حاشیه ای به زبان فرانسه به تصدی فان فلوتن نوشته شده در سال 1898 م. در لیدن بچاپ رسیده(3)و در سال 1332 ه .ق . در مطبعه العمومیه نیز چاپ شده است(4). (معجم المطبوعات). و او راست: کتاب نظم القرآن و کتاب المسائل فی القرآن. (الفهرست ص57). و کتاب التعبیر. (کشف الظنون ج1 ص291). و کتاب ردالنصاری. (کشف الظنون ج2 ص389).
مؤلف معجم الادباء آرد: عمروبن بحربن محبوب ابوعثمان الجاحظ، مولای ابی القلمس عمروبن قلع الکنانی که یکی از نسابین است، میباشد. و یموت بن المزرّع گفته است که جاحظ خال «اُمی» است و جد وی فزاره است. وی سیاهی بود که برای عمروبن قلع الکنانی شترچرانی میکرده و ابوالقاسم البلخی گفت وی کنانی و اهل بصره است. هوش و سرعت انتقال و حافظهء او به پ��یه ای بود که قدرش بالا گرفت و آوازه اش شیوع یافت و مرزبانی گوید که المادّی حکایت کند کسی که جاحظ را دیده بود که در سیحان(5)نان و ماهی میفروخت نقل کرد که جاحظ گفت: من از ابونواس یک سال بزرگترم و در اول سال 150 ه . ق. تولد شده ام و او در آخر آن سال. وی در سال 255 در زمان خلافت المعتز باللّه درگذشت و متجاوز از نود سال عمر داشت. او از ابی عبیده و اصمعی و ابی زید الانصاری استماع حدیث کرده، و نحو را از ابوالحسن اخفش که دوست وی بود تعلیم گرفت، و علم کلام را از نظام آموخت، و فصاحت را شفاهاً از عرب فراگرفت. مرزبانی گوید که ابوبکر احمدبن علی گفت: ابوعثمان جاحظ از اصحاب نظام بود و در علم کلام تبحر و اطلاعات وسیعی داشته و در ضبط حدود آن بشدت میکوشید و از داناترین مردم در این علم و علوم دیگر دینی و دنیوی بوده است، و او را کتابهای مشهور و پرارزش بسیاری است که در نصرت دین و حکایت مذهب مخالفین و آداب و اخلاق و اقسام فنون تألیف کرده است و این کتابها میان مردم معروف و قدر و ارزش آن را میدانند. و چون شخص عاقل ممیز دربارهء کتب وی تدبر کند میفهمد که کتابهای او در پرورش عقل و آماده ساختن اذهان و معرفت اصول علم کلام بی نظیر هستند. وی در میان علمائی که آشنا به احوال رجال هستند و تمیز بین امور میدهند چه معتزله و چه غیر ایشان مقام بلند و مرتبهء ارجمندی دارد. او از ملازمین و خاصان محمد بن عبدالملک بوده است. (معجم الادباء ج16 صص74 - 76). از آراء وی اینکه میگوید: علوم و معارف ضروری و طبیعی است و هیچکدام از افعال عباد، اکتسابی او نیست و با ثمامه بن اشرس در اینکه مردم را جز اراده عملی نیست، هم عقیده بود، و این عقیده موجب و مستلزم آن است که عبادات از قبیل نماز، روزه، جهاد، حج، عمره و جز اینها و همچنین معاصی از قبیل ربا، شرب خمر و امثال اینها از اعمال عباد نباشد، زیرا اینها اراده نیستند بلکه کار و فعل هستند بنابراین ثواب و عقاب بر اعمال معنی ندارد. (الانساب سمعانی). رجوع به الانساب شود. مشیرالدوله آرد: وی تألیفات بسیار دارد از جمله «البیان و التبیین». در این کتاب اقسام بیان و برگزیدهء احادیث و خطبه ها را جمع کرده. در جاهائی از این کتاب میتوان اطلاعاتی راجع به کتب دورهء ساسانی و غیره بدست آورد. مسعودی در مروج الذهب او را افصح نویسندگان سلف دانسته و ابن خلدون از قول شیوخ زمان خود کتاب او را ستوده است. جاهائی از این کتاب اطلاعات وسیعی راجع به دورهء ساسانی به ما میدهد. (ایران باستان ج1 ص101). و رجوع به روضات الجنات ص503 و عیون الاخبار و تاریخ الخلفاء و کشف الظنون شود. صاحب اسماءالمؤلفین آرد: آثار جاحظ: اخلاق الشطار. اخلاق الملوک. البیان و التبیین. تحصین الاموال. جوابات کتاب المعرفه. حانوت عطار. الرد علی اصحاب الاله��م. الرد علی المشبه. ردالنصاری. رساله فی الحسد. سحر البیان. سلوه الحریف بمناظره الربیع و الخریف. عناصر الادب. فضیله المعتزله. کتاب آی القرآن. کتاب الابل. کتاب الاخبار. کتاب الاخوان. کتاب الاستبداد و المشاوره فی الحروب. کتاب الاستطاعه. کتاب الاصنام. کتاب الاعتزال. کتاب الامامه. کتاب الامثال. کتاب الامصار. کتاب الانس و السکن. کتاب البخلاء. کتاب البغل. کتاب البلدان. کتاب التربیع. کتاب التسویه بین العرب و العجم. کتاب التعبیر. کتاب التفکر و الاعتبار. کتاب الجواری. کتاب الحجر و الفتوه. کتاب الحزم و الجزم. کتاب الحیوان. کتاب الخطاب فی التوحید. کتاب الدلال. کتاب السلطان. کتاب السلوک. کتاب السودان. کتاب الشارب و المشروب. کتاب الصرحاء و الهجناء. کتاب صناعه الکلام. کتاب الصولجان. کتاب الطبایع. کتاب الطفیلیین. کتاب العثمانیه. کتاب العُرْس و العرائس. کتاب الفتیان. کتاب الفخر بین عبد شمس و بنی مخزوم. کتاب فخر القحطانیه و العدنانیه. کتاب القرآن. کتاب اللصوص. کتاب المحاسن و الاضداد. کتاب المزاح و الجد. کتاب المعرفه. کتاب المعلمین. کتاب المغنیین. کتاب مناقب ضدالخلافه و فضائل الاتراک. کتاب الناشی و المتلاشی. کتاب النبی و المتنبی. کتاب النجم و جوابه. کتاب النرد و الشطرنج. کتاب النساء. کتاب الوعد. کتاب الوکلاء و المتوکلین. کتاب الهدایا. مسائل کتاب المعرفه. معانی القرآن. مقاله فی اصول الدین. نظم القرآن. نقض الطب. نوادر الجن. (اسماء المؤلفین ستون 802 - 803).
(1) - الانساب سمعانی ص118، معجم الادباء 6-561، الانباری ص 254، ابن خلکان 1-490، روضات الجنات ص503، سرح العیون در شرح رسالهء ابن زیدون چ بولاق ص133.
(2) - در فهرست «زنکر» ذکر شده است که این کتاب در سنهء 1245 ه .ق . در بولاق چاپ شده و این اشتباه است. مؤلف مزبور اشتباهات بسیار مرتکب شده است که صاحب اکتفاء القنوع بدون اینکه آنها را مرتب سازد، نقل کرده است ولی خود «زنکر» در مقدمهء فهرست گفته: بسیاری از کتابهائی که در قسطنطنیه و بولاق طبع شده است به استناد گزارشها و شروحی که از طرف بارون هامر و مسیو پیانکی، به او رسیده نقل کرده است و از جملهء اغلاط آن آنکه ذکر کرده که رحله رفاعه بک در سنهء 1230 ه .ق . چاپ شده و همچنین جغرافی کوچک او. در صورتی که رفاعه بک پیش از 1246 ه .ق . به پاریس مسافرت نکرده و ظاهراً وی بسال 1830 م. بدانجا سفر کرده و زنکر آن را در 1230 ه .ق . نقل کرده و صاحب اکتفاء القنوع آن را تحریر نموده است (ص408) و همچنین جغرافی کوچک او در سال 1820 م. چاپ شده است نه در 1230 ه . ق..
(3) - Le Livre des beautes et des antitheses. texte ar. Publie par G.
Van Vloten.
(4) - گفته اند این کتاب منسوب به جاحظ است و انتسابش ثابت نشده است.
(5) - نهری است در بصره.