جامع اصفهان

«لغت نامه دهخدا»

[مِ عِ اِ فَ] (اِخ) مسجد قدیمی بزرگی است در اصفهان. مؤلف مرآت البلدان آرد: در این شهر مسجدی که آن را جامع توان گفت منحصر به فرد نیست، اما مسجد جامع قدیم که اهل بلد بخصوص آن را مسجد جامع میگویند مسجدی است که در حوالی میدان کهنهء اصفهان در محلهء بواسحاقیه واقع است. بانی این مسجد سلطان ملکشاه سلجوقی است و بکوشش خواجه نظام الملک ساخته شده و تاریخ بنای آن تقریباً هشتصد سال پیش و در عهد همین پادشاه به اتمام رسیده است. صفهء معروف بصفهء عمر که بعقیدهء مردم آنجا بانی آن عمر بن عبدالعزیز خلیفهء اموی است، متصل به این مسجد است. و بالجمله عظمت و رفعت ایاوین و شبستان و وسعت این مسجد زیاد است و سلاطین صفوی آن را مرمت کرده اند. (از مرآت البلدان ج4 ص97). در «آثار ایران» نشریهء ادارهء باستان شناسی شرحی آمده بدین مضمون:
یکی از شاهکارهای معماری که از دیرزمان باقی است مسجد جامع اصفهان است که همان مسجد عتیق مذکور در شاردن است. این مسجد که بنام مسجد جامع عتیق نیز نامیده میشود در زمان سلاجقه در جای مسجد قدیمی بدین صورت تجدید شده است و بر وسعت بنای آن نیز افزوده اند. من در اینجا بذکر مطالب اساسی اکتفا میکنم و کسانی که طالب جزئیات باشند میتوانند به «آثار ایران» (چاپ 1936م. ص213 - 282) مراجعه کنند. از مسجد قدیمی که این مسجد بر بنیان آن تأسیس گردیده است هیچ اثری در دست نیست، فقط در نوشته های ابن حوقل و مقدسی و مافروخی و ناصرخسرو میتوان دربارهء آن مطالبی بدست آورد. درگذشته این مسجد مانند بسیاری از مساجد بزرگ از ایوانهای بی سقف سنگی و راههای آمد و شد محیط بر حیاط مدور تشکیل می یافت بوجهی که این ایوانهای بی سقف متکی بر ساختمانها و بر چهار رکن آن عمارت بود. مافروخی گوید که بنای این مسجد شامل ساختمانهائی بود که آنها دارای مدارس و صومعه ها و مهمانسراها و مغازه ها و غیره بودند در زمان سلطنت ملکشاه سلجوقی نظام الملک وزیر وی گنبد و قبه ای ساخت که حاوی نام او در قسمت جنوبی بقعه است در قسمت شمالی در سال 481 ه .ق . تاج الملک بعد از نظام الملک «گنبد خاکی» را ساخت. در این ایام ایوانهای بی سقف از بین رفت همچنین بناهای شمالی نیز ناپدید شد این مسجد نشان میدهد که به سبک اصول بدوی ایرانیان ساخته شده، زیرا که واجد یک قسمت بزرگ با گنبد بزرگ است که آن شامل محراب است، در این روزها بعضی از مساجد ترکستان شامل این اصول میباشند. ابن اثیر میگوید که مسجد مزبور در 515 ه . ق. بوسیلهء باطنیه دچار حریق گردید از آن وقت ببعد دیگر ساختمانهای غربی و شرقیش واجد امور قابل احتراق نیست دو دیوار قسمت های قبه از مواد غیرقابل احتراق بوده و کاملا مجزا و منفردند. و حصارهای مسجد دیوارهائی هستند که دوباره ساخته شده اند.
در قسمتی از ضلع شمالی هنوز بقایای کتیبه ای باقی مانده است و شخص میتواند این جملات را بر آن بخواند: «این ساختمان پس از حریق در شهور سنهء 515 ه . ق. تجدید بنا شده است». مع هذا از ساختمان مزبور جز دو قسمت و فضاهای محدود به آثار خرابهء ساروجی چیز دیگر نیست. در سال 710 ه .ق . بنفقهء محمد ساوجی وزیر سلطان الجایتو خدا بنده محراب ساخته شد. این محراب دارای کتیبهء تاریخی است که تجدید بنا و تعمیر این بخش را در عهد سلطنت سلطان الجایتو تأیید میکند. تزیین قسمت جنوبی و مدخل جنوبی شرقی مربوط به آثار دورهء مغول است. در دورهء آل مظفر در محل حریق به امر قطب الدین شاه محمد شروع بساختمان و تجدید بنا کردند و آن فعلاً در فضای بین ایوان شمالی و گنبد خاکی است. در سال 851 ه .ق . سلطان محمد پسر بایسنقر شبستان زمستانی روی قسمت غربی ایجاد کرد، و بعداً در زمان شاه عباس اول بر روی آخرین قسمت ساختمان شبستان سنگی جنوبی غربی ایجاد شد. طبق کتیبه ای که از سال 880 ه .ق . در زمان ابونصر بهادر پادشاه آق قوینلو مشهور به اوزن حسن باقی است این جملات بچشم میخورد: از آنجا که وضع این قسمت مسجد جامع کبیر بد بود تجدید بنا بعمل آمد و برای رهائی قسمتهای دیگر از خرابی، این قسمت ساخته شد. در زمان شاه طهماسب صفوی و شاه عباس اول و شاه عباس دوم و شاه سلیمان و شاه سلطان حسین مسجد به حد کافی تجدید بنا و تعمیر و زیبا شد. تزیین ایوان شمالی و قسمتهای شمالی ایوان غربی بنظر می آید که از کارهای شاه سلیمان است شاه سلطان حسین به تجدید بنای ایوان شرقی پرداخته است از مفاد کتیبه ای که بسال 1139 ه .ق . نوشته شده و در مدرس موجود است، اشرف افغان مسجد را تعمیر کرده است، در زمان سلطنت فتحعلیشاه قاجار در سال 1218 ه .ق . حاکم اصفهان حاجی محمد حسین خان درب جنوب شرقی را ساخت در سال 1301 ه .ق . درب شمالی غربی و محتملاً ساختمان مجاور و شبستانهای قدیمی دوباره بر جای سابق تجدید شد. شبستان قبهء مجاور شبستان سال 515 ه .ق . کاملاً جدید است. (آثار ایران، بخش اول از جلد دوم (فرانسوی) صص20 - 26).