«لغت نامه دهخدا»
[جَبْ با نَ / نِ] (اِ مرکب) در زمان صفویه به اسلحه سازی یا آنچه امروز ادارهء تسلیحات یا مهمات گفته می شود، میگفتند. مؤلف تذکره الملوک آرد: در بیان جباخانه، از صاحب جمعان عظیم الشأن جبادارباشی است که کل عملهء جباخانه تا بین او و مواجب و تصدیق خدمت هر یک از عملهء سرکار مزبور... بتجویز ریش سفید سرکار مزبور است، و مشرف جباخانه نیز معتبر و تمام وجوه تحویلی قورخانهء مبارکه از آلات و ادوات حرب مکلل بجواهر و غیره و سرب و باروت، باطلاع و سر رشتهء مشرف سرکار مزبور بتحویل صاحب جمع مقرر و کل اجناس قورخانه آنچه در جباخانه، «خاه» [ و ] آنچه در جباخانهء ایروان و سایر قلاع و ولایات که در آنها قورخانهء شاهی میباشد جبادارباشی تحویلدار تعیین و حکام ولایات تمکین و توقیر او مینمایند و مشارالیه از جملهء اعاظم مقربان و معتبرین درگاه پادشاهان میباشد. (از تذکره الملوک چ دبیرسیاقی ص29). اسلحه سازی مرکزی ایران (یعنی قورخانه ها یا بقول کمپفر جباخانه) در قلعه ای قدیمی واقع در جوار بارهء شمالی (شرقی) اصفهان قرار داشت(1) ولی شاردن میگوید: که اسلحه سازی در جباخانه واقع در حوالی دروازهء مطبخ که در جنوب شرقی قصر قرار داشت تهیه میگردید. از دو کارخانهء اسلحه سازی واقع در ولایات آنکه در ایروان قرار داشت برای مقابله و عملیات علیه عثمانیها تعبیه شده بود و محل اسلحه سازی «خاه» معلوم نیست. (از سازمان اداری حکومت صفوی ص 126) : توپخانهء نادری را در قلعهء کرمانشاهان که زیاده از هزار و پانصد ثوب کلان... و جباخانه و قورخانه... (از مجمل التواریخ گلستانه ص23). (1) - ظ. قلعهء تبرک باشد. (از ذیل سازمان اداری حکومت صفوی ص126).